Category: పోరు-Poru

ఒకప్పుడు ఏదైనా సమాచారం కావాలంటే గూగుల్‌లో వెతికేవాళ్లం. ఇప్పుడు చాట్‌జిపిటి, డీప్‌సీక్ వంటి కృత్రిమ మేధ (ఏఐ) సాధనాలను ఆశ్రయిస్తున్నాం. మనం అడిగిన ప్రశ్నను అర్థం చేసుకుని, అనేక సమాచార వనరులను విశ్లేషించి, మనిషి మాట్లాడుతున్నట్టుగా సమాధానం ఇచ్చే స్థాయికి ఏఐ చేరుకుంది. ఈ మార్పు మన కళ్లకు కనిపించే సాఫ్ట్‌వేర్‌తో మాత్రమే సాధ్యమైంది కాదు. దాని వెనుక వేలాది సర్వర్లు, జీపీయూలు, నెట్‌వర్కింగ్ పరికరాలు, భారీ విద్యుత్ వ్యవస్థలు, కూలింగ్ యంత్రాంగంతో కూడిన డేటా సెంటర్ల ప్రపంచం ఉంది. – (వి.రాహుల్జీ)
ఏఐ విస్తరణతో పెరుగుతున్న విద్యుత్,నీటి వినియోగం..
డిజిటల్ అభివృద్ధి అవసరమే..కానీ ప్రకృతి వనరుల మూల్యంతో కాదు..!
ఏఐ మోడళ్లకు శిక్షణ ఇవ్వడం నుంచి వినియో గదారుల ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వడం వరకు భారీ కంప్యూటింగ్ అవసరం. అందుకే ప్రపంచవ్యాప్తంగా డేటా సెంటర్ల నిర్మాణం వేగంగా పెరుగుతోంది.అయితే ఈ డిజిటల్ విప్లవం వెనుక మరో ప్రశ్న తలెత్తుతోంది. డేటా సెంటర్లకు అవసరమైన విద్యుత్,నీరు,భూమి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి?వాటిపర్యావరణ ప్రభా వాన్ని ఎవరు భరిస్తారు..?
విద్యుత్ అవసరం.. భారీగా పెరుగుతోంది
డేటా సెంటర్లలోని కంప్యూటర్లు 24గంటలూ పని చేయాల్సి ఉంటుంది.ముఖ్యంగా ఏఐ కో సం ఉపయోగించే అధిక సామర్థ్యంగల జీపీ యూలు భారీగా విద్యుత్‌ను వినియోగి స్తాయి. సర్వర్లతో పాటు వాటిని చల్లగా ఉంచేందుకు కూలింగ్ వ్యవస్థలు,డేటా నిల్వ,నెట్‌వర్కింగ్, బ్యాకప్ వ్యవస్థలు కూడా విద్యుత్‌ను వినియో గిస్తాయి.అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థ (IజుA) అంచనా ప్రకారం 2024లో ప్రపంచ డేటా సెంటర్ల విద్యుత్ వినియోగం సుమారు 415 టెరావాట్ గంటలు.2030 నాటికి ఇది దాదా పు 945టెరావాట్ గంటలకు చేరే అవకాశం ఉంది.అంటే కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే డేటా సెం టర్ల విద్యుత్ అవసరం దాదాపు రెట్టింపు అయ్యే పరిస్థితి కనిపిస్తోంది.ఏఐ వినియోగం విస్తరిం చడంతో ఈడిమాండ్ మరింత పెరగవచ్చు. ఒక సాధారణ గూగుల్ సెర్చ్‌తో పోలిస్తే ఏఐ ప్రశ్నకు ఎక్కువ కంప్యూటింగ్ అవసరం కా వచ్చు.అయితే ఒక్కో ఏఐ ప్రశ్నకు ఒకే స్థిరమైన విద్యుత్ లేదా నీటి వినియోగం ఉంటుందని చెప్పడం సరైంది కాదు.మోడల్ పరిమాణం, ప్రశ్న సంక్లిష్టత,హార్డ్‌వేర్,కూలింగ్ పద్ధతి వంటి అంశాలపై వినియోగం మారుతుంది.అయినా మొత్తం వినియోగదారుల సంఖ్య పెరుగుతున్న కొద్దీ సమిష్టి విద్యుత్ డిమాండ్ భారీగా పెరగ డం మాత్రం వాస్తవం.
నీటి వినియోగం.. కనిపించని సమస్య
డేటా సెంటర్ల పర్యావరణ ప్రభావంలో విద్యుత్ తర్వాత అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం నీరు. అధిక సామర్థ్యంతో పనిచేసే సర్వర్లు, జీపీయూ లు విపరీతమైన వేడిని ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఆ వేడిని తగ్గించేందుకు కొన్ని డేటా సెంటర్లు నీటి ఆధారిత కూలింగ్ వ్యవస్థలను ఉప యోగి స్తాయి.ఈ ప్రక్రియలో నీరు వేడిని గ్రహించి, కూలింగ్ టవర్ల ద్వారా చల్లబడుతుంది. కొంత నీరు ఆవిరై పోవడం వల్ల దాని వినియోగం నిరంతరం కొనసాగుతుంది.
అమెరికా అధ్యయనం ప్రకారం 2023లో అక్కడి డేటా సెంటర్లు ప్రత్యక్షంగా సుమారు 66 బిలియన్ లీటర్ల నీటిని వినియో గించాయి.ఇది ప్రత్యక్ష నీటివినియోగం మాత్ర మే.విద్యుత్ ఉత్పత్తికి సంబంధించిన పరోక్ష నీటి వినియోగాన్ని కలుపుకుంటే ప్రభావం మరింత పెద్దదిగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ప్రధాన సమస్య నీటిపరిమాణం మాత్రమే కాదు. ‘డేటా సెంటర్ ఎక్కడ నిర్మిస్తున్నారు? ఆ ప్రాంతంలో ఇప్పటికే నీటి పరిస్థితి ఎలా ఉంది?స్థానిక ప్రజ లకు తాగునీరు,వ్యవసాయానికి నీరు అందు బాటులో ఉందా?’ అన్నది కీలకం.నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతంలో భారీ డేటా సెంటర్ ఏర్పాటు చేస్తే స్థానిక ప్రజల అవసరాలు,పారిశ్రామిక అవస రాల మధ్య పోటీ ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది.
విద్యుత్ ఉత్పత్తి కూడా పర్యావరణ అంశమే
డేటా సెంటర్లకు విద్యుత్ అవసరం పెరుగు తున్న కొద్దీకొత్త విద్యుతఉత్పత్తి సామర్థ్యంకూడా అవసరం అవుతుంది.ఆ విద్యుత్ బొగ్గు,గ్యాస్ వంటి శిలాజ ఇంధనాల నుంచి వస్తే కార్బన్ ఉద్గారాలు పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది.IజుA ప్రకారం ప్రపంచ డేటా సెంటర్ల విద్యుత్ సరఫ రాలో బొగ్గు,సహజవాయువుకు ఇప్పటికీ గణనీ యమైన వాటా ఉంది. రాబోయే సంవత్సరాల్లో పునరుత్పాదక ఇంధనాల వాటా పెరగనున్న ప్పటికీ, డేటా సెంటర్ల విద్యుత్ డిమాండ్ కూడా వేగంగా పెరుగుతోంది.అందువల్ల కేవలం “డేటా సెంటర్‌కు విద్యుత్ ఇచ్చాం”అనే దృష్టితో కాకుండా,“ఆ విద్యుత్ ఎలా ఉత్పత్తి అవు తోంది?” అనే ప్రశ్నను కూడా అడగాలి.
స్థానిక విద్యుత్ గ్రిడ్‌పై భారం
భారీ డేటా సెంటర్లకు నిరంతర విద్యుత్ సరఫ రా అవసరం. ఒక్కో ప్రాజెక్టు విస్తరిస్తున్న కొద్దీ కొత్త సర్వర్లు, కూలింగ్ వ్యవస్థలు చేరుతాయి. దీంతో స్థానిక విద్యుత్ గ్రిడ్ సామర్థ్యాన్ని పెం చాల్సి రావచ్చు.కొత్త సబ్‌స్టేషన్లు, ట్రాన్స్‌మిషన్ లైన్లు, ట్రాన్స్‌ఫార్మర్లు వంటి మౌలిక వసతులకు భారీ పెట్టుబడులు అవసరం కావచ్చు.పెద్ద వినియోగదారులకు ప్రత్యేక విద్యుత్ రాయితీ లు లేదా దీర్ఘకాలిక ధరల ఒప్పందాలు ఇస్తే వాటి ప్రభావాన్ని కూడా ప్రజాప్రయోజన కోణంలో పరిశీలించాలి.డేటా సెంటర్ ద్వారా వచ్చే పెట్టుబడి,ఉద్యోగాలు ఒకవైపు ఉంటే.. దాని కోసం నిర్మించే మౌలిక వసతుల ఖర్చు మరోవైపు ఉంటుంది.ఈ రెండింటి మధ్య సమ తుల్యత అవసరం.
కార్బన్ ఉద్గారాల పెరుగుదల
డేటా సెంటర్ల విస్తరణతో టెక్నాలజీ సంస్థల పర్యావరణ ప్రభావంపై ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చ జరుగుతోంది. ఉదాహరణకు అమెజాన్ మొత్తం కార్బన్ ఉద్గారాలు 2023లో సుమారు 64.38 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల ్పుO2వ ఉండగా,2024లో అది68.25మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు పెరిగినట్లు సంస్థ నివేదిక పేర్కొంది. అయితే ఇది డేటా సెంటర్లకే సంబం ధించిన సంఖ్య కాదు;అమెజాన్ మొత్తం కార్య కలాపాలను కలుపుతుంది.గూగుల్ కూడా తన పర్యావరణ నివేదికల్లో డేటా సెంటర్ల శక్తి సామ ర్థ్యం,పునరుత్పాదక విద్యుత్,నీటి పునర్వినియో గం వంటి చర్యలను వివరిస్తోంది.అంటే టెక్నా లజీ కంపెనీలు సమస్యను గుర్తించి పరిష్కా రాల కోసం ప్రయత్నిస్తున్నప్పటికీ, ఏఐ విస్తరణ తో పెరుగుతున్న మొత్తం డిమాండ్ ఒక పెద్ద సవాలుగానే ఉంది.
జీపీయూల కోసం ఖనిజ తవ్వకాలు
డేటా సెంటర్ల ప్రభావం వాటి భవనాలకే పరి మితం కాదు. ఏఐ వ్యవస్థలకు అవసరమైన అధికసామర్థ్యం గల చిప్‌లు,జీపీయూల తయా రీకి అనేక ఖనిజాలు,అరుదైన మూలకాలు అవ సరమవుతాయి.వాటితవ్వకం,శుద్ధి, ప్రాసెసింగ్, చిప్ తయారీ వంటి ప్రక్రియల్లో నీరు, విద్యుత్, భూమి వినియోగం ఉంటుంది.కొన్ని ప్రాంతా ల్లో ఖనిజ తవ్వకాలవల్ల అడవులు,జీవ వైవిధ్యం,స్థానిక సమాజాలపై ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది.కాబట్టి ఏఐ పర్యావరణ ప్రభా వాన్ని కేవలం “డేటా సెంటర్ ఎంత విద్యుత్ వాడుతోంది?”అనే ప్రశ్నతో మాత్రమే కొలవ కూడదు.చిప్ తయారీ నుంచి సర్వర్ వినియో గం,కూలింగ్,విద్యుత్ ఉత్పత్తి,చివరికి ఎలక్ట్రా నిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ వరకు మొత్తం సరఫరా గొలుసును పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
శబ్ద కాలుష్యమూ సమస్యే
డేటా సెంటర్లలోని కూలింగ్ యూనిట్లు,ఫ్యా న్లు,ఎయిర్ కండిషనింగ్ వ్యవస్థలు,బ్యాకప్ జన రేటర్లు నిరంతరం పనిచేస్తాయి. భారీ ప్రాజెక్టు ల్లో ఇవి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో శబ్ద కాలుష్యా నికి కారణమయ్యే అవకాశం ఉంది. అందు వల్ల పర్యావరణ అనుమతుల సమయంలో గాలి,నీరు మాత్రమే కాకుండా శబ్దం,ట్రాఫిక్, వేడి,భూవినియోగం,జీవవైవిధ్యం వంటి అంశా లనూ సమగ్రంగా పరిశీలించాలి.
మరి పరిష్కారం ఏమిటి?
డేటా సెంటర్లను పూర్తిగా వ్యతిరేకించడం పరి ష్కారం కాదు.డిజిటల్ ఆర్థికవ్యవస్థ,క్లౌడ్ సేవలు,ఏఐ,ఆరోగ్యం,విద్య, పరిశోధన వంటి రంగాలకు వాటి అవసరం ఉంది.కానీ డేటా సెంటర్ వస్తోందికాబట్టి అదితప్పనిసరిగా అభి వృద్ధిఅనే భావనకూడా సరైందికాదు.ప్రతి భారీ డేటా సెంటర్‌కు అనుమతి ఇచ్చే ముందు కొన్ని ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన సమాధానాలు ఉండాలి.
ఎంత విద్యుత్ అవసరం?
ఆ విద్యుత్‌లో పునరుత్పాదక ఇంధనాల వాటా ఎంత?,ఎంత నీరు అవసరం?,నీరు ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?,స్థానిక ప్రజల నీటి అవస రాలపై ప్రభావంఏమిటి?,స్థానికవిద్యుత్ గ్రిడ్‌పై ఎంత భారం పడుతుంది?,కార్బన్ ఉద్గారాలు ఎంత?,శబ్ద కాలుష్యం ఎంత?,స్థానిక ప్రజలకు ఎంత ఉపాధి లభిస్తుంది?,పర్యావరణ నష్టానికి బాధ్యత ఎవరిది?,ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండాలి.
తక్కువ వనరులతో ఎక్కువ సామర్థ్యం
ఏఐ సాంకేతికత అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ మరింత శక్తివంతమైన మోడళ్లు వస్తున్నాయి. అయితే వాటికి ఎల్లప్పుడూ మరింత ఎక్కువ కంప్యూటింగ్ అవసరమవుతుందనే భావన తప్పనిసరి కాదు. మెరుగైన అల్గారిథమ్స్, చిన్న మోడళ్లు, ప్రత్యేకమైన చిప్‌లు, అధిక సామర్థ్యం గల కూలింగ్ వ్యవస్థలు, పునరుత్పాదక విద్యుత్ వినియోగం ద్వారా తక్కువ వనరులతో ఎక్కువ పనిని చేయగల అవకాశాలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో వినియోగదారులుగా మనం కూడా ఆలోచించాలి. ప్రతి చిన్న ప్రశ్నకు, ప్రతి చిన్న పనికి ఏఐను ఉపయోగించాల్సిన అవసరం ఉందా? అవసరమైన చోట మాత్రమే ఉపయోగిస్తే కంప్యూటింగ్ వనరులపై కొంత ఒత్తిడి తగ్గుతుంది.
భారతదేశం ఏం చేయాలి?
భారతదేశం డేటా సెంటర్లకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఎదగాలని చూస్తోంది. పెట్టుబడులు, ఉద్యోగాలు, డిజిటల్ మౌలిక వసతులు దేశానికి అవసరమే. అయితే పెట్టుబడులను ఆకర్షించే క్రమంలో పర్యావరణ నిబంధనలు బలహీనపడకూడదు. ముఖ్యంగా నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతాల్లో భారీ డేటా సెంటర్ల ఏర్పాటుపై సమగ్ర నీటి అధ్యయనం అవసరం. పునరుత్పాదక విద్యుత్ వినియోగం, నీటి పునర్వినియోగం, తక్కువ నీటి కూలింగ్ టెక్నాలజీ, శక్తి సామర్థ్యం, పారదర్శక పర్యావరణ నివేదికలను ప్రోత్సహించాలి. డేటా సెంటర్‌కు అనుమతి ఇవ్వడం మాత్రమే ప్రభుత్వ బాధ్యత కాదు. దాని జీవితకాలంలో పర్యావరణ ప్రభావాన్ని పర్యవేక్షించడం కూడా ప్రభుత్వ బాధ్యతే.
అభివృద్ధి కావాలి.. ప్రకృతి మూల్యంతో కాదు
ఏఐ మనిషి జీవితాన్ని సులభతరం చేసే శక్తివంతమైన సాంకేతికత. డేటా సెంటర్లు దానికి వెన్నెముక. కానీ ఆ వెన్నెముకను బలపరిచే క్రమంలో ప్రకృతి వనరులను బలహీనపరచకూడదు. భారతదేశం డిజిటల్ శక్తిగా ఎదగాలి. డేటా సెంటర్లు రావాలి. పెట్టుబడులు రావాలి. ఉద్యోగాలు రావాలి. కానీ అదే సమయంలో నీరు, విద్యుత్, భూమి, అడవులు, గాలి, జీవవైవిధ్యం కూడా రక్షించబడాలి.డేటా సెంటర్లను వ్యతిరేకించడం కాదు.. బాధ్యతాయుతమైన డేటా సెంటర్లను కోరుకోవాలి.భవిష్యత్తు డిజిటల్‌దే కావచ్చు. కానీ ఆ డిజిటల్ భవిష్యత్తు కోసం ప్రకృతి వర్తమానాన్ని త్యాగం చేయకూడదు.అభివృద్ధి వేగం ఎంత ముఖ్యమో.. ఆ అభివృద్ధికి ప్రకృతి చెల్లించే మూల్యం ఎంత అన్నది కూడా అంతే ముఖ్యం.
పర్యావరణ ముప్పు
టెక్నాలజీ ఇండస్ట్రీ లేదా ఐటీ పరిశ్రమ ఇప్పటికీ తమ కార్బన్ ఉద్గారాలు పెరిగిపోవడం గుర్తిం చాయి. అమెజాన్ 2023లో 64.8 టన్నుల కర్బన ఉద్గారాలు వెలువరించింది. అది 2024 కల్లా 68.25 టన్నులకు చేరింది. ఇది ప్రధానంగా దాని డేటా సెంటర్లు పెరగడం వల్ల వచ్చింది. గూగుల్ గ్రీన్ హౌస్. ఉద్గారాలు 2019 నుంచి 2023 కి వచ్చేసరికి 48 శాతం పెరిగింది. దీనికి కూడా ప్రధాన కారణం డేటా సెంటర్లే.అలాగే నిజంగా ఈనాడు ఇంత పెద్ద ఎత్తున డేటా సెంటర్ల అవసరం ఉందా? నిపు ణుల అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రస్తుతం అవ సరం లేదు.భారతదేశానికి డేటా సెంటర్లని ఆహ్వానించేటపుడు ప్రపంచ అనుభవాల న్నిటిని దృష్టిలో ఉంచుకోవాలి.మన ప్రభుత్వాలు అలా చేస్తాయని, చేసేలా ప్రజలు అడుగు తారని అశిద్దాం.

“ బాలలు భవిష్యత్ మానవ వనరులు. వారి శ్రేయస్సే దేశాభివృద్ధికి మూలం. అందుకే నేటి బాలలే రేపటి పౌరులన్నారు పెద్దలు. వీరిపై పెట్టుబడి దేశాభివృద్ధికి సూచిక. బాల్యాన్ని ఆనం దంగా అనుభవించడం ప్రతి బిడ్డ జన్మ హక్కు. సమాజంలో మంచి పౌరులుగా ఎదగాలంటే చిరు ప్రాయమే కీలకమైనది. పిల్లల మనసులు సున్నితమైనవి.ఈ వయసులో ఎదుర్కొనే ఇక్క ట్లు వాళ్ల భవిష్యత్తుపై ప్రభావం చూపుతా యని తాజా పరిశోధనలు హెచ్చరిస్తున్నాయి.”
ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణంలో పిల్లలు పెరగడానికి కావలసిన వనరులను సమ కూర్చి అభివృద్ధికి దోహదపడటం మన బాధ్యత.కానీ,ప్రస్తుతం కరోనా విపత్తు కార ణంగా మూతబడిన పాఠశాలలు, ఊడిన ఉద్యోగాలు,స్తంభించిన జీవనం, తగ్గిన ఆదాయం పెద్దలతో పాటు పిల్లల జీవితాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. ఫలితంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది దిగువ, మధ్యతరగతి బాలలు ప్రాథమిక అవసరాలకు నోచుకోక పేదరి కంలోకి కూరుకుపోయారని ఇటీవల యుని సెఫ్ వెలువరించిన అధ్యయనం పేర్కొంది. ఈ అధ్యయనం ప్రకారం ఇప్పటికే కొవిడ్ కారణంగా విద్య,ఆరోగ్యం,గృహవసతి, పోష కాహారం,పారిశుద్ధ్యం,నీరు అందు బాటులో లేని పిల్లల సంఖ్య 120కోట్లు ఉండగా,వీరికి అదనంగా మరో15కోట్ల మంది చేరా రని,దీనివల్ల పేదరికం మరింత పెరిగిందని వెల్లడించింది.దీని ప్రభావం పేద,మధ్య తర గతి దేశాలపై అధికంగాఉందని విశ్లేషిం చింది. రానున్న రోజుల్లో పరిస్థితులు మరింత దిగజారి వాళ్ల పాలిట శాపంగా మారే ప్రమాదం ఉం దని నివేదిక హెచ్చరిం చింది. ప్రపంచ దేశాలతో పాటు బాలల జనాభా అత్యధికంగా గల వర్ధమాన భారత దేశం కూడా బాలల సంరక్షణ పట్ల మరింత కృషి చేయాల్సిన అవస రాన్ని ఈ నివేదిక నొక్కి చెబుతోంది. పిల్లల చేతుల్లో పుస్తకాలు ఉండాలి.వారి కళ్లలో భవిష్య త్తుపై కలలు ఉండాలి. ఆటస్థలాల్లో వారి నవ్వులు వినిపించాలి. కానీ పపంచ వ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది చిన్నారులకు బాల్యం అంటే ఆకలి,అనారోగ్యం, అసురక్షిత నివాసం,స్వచ్ఛమైన నీటి కొరత,విద్యకుదూరం,అవకాశాల లేమితో సాగుతున్న పోరాటం.పేదరికం ఒక కుటుంబం ఆదాయాన్ని మాత్రమే తగ్గించదు.అది ఒక చిన్నారి ఆరోగ్యాన్ని, విద్యను,ఆత్మవిశ్వాసాన్ని,భవిష్యత్తు అవకాశాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. ముఖ్యంగా జీవితంలోని తొలిసంవత్స రాల్లో ఎదురయ్యే లేమి ప్రభావాలు పెద్దయ్యాక కూడా వెంటాడే అవకాశం ఉంది.ఒక చిన్నారి పుట్టిన కుటుంబం అతని భవిష్యత్తును నిర్ణయించకూడదు. కానీ పేదరికం అదే పని చేస్తోంది.
పేదరికం అంటే డబ్బు లేకపోవడమే కాదు
పేదరికాన్ని కొలవడానికి సాధారణంగా ఆదాయాన్ని ప్రామాణికంగా తీసు కుంటాం. ప్రపంచవ్యాప్తంగా తీవ్రమైన పేదరికాన్ని రోజుకు 3డాలర్ల కంటే తక్కువ ఆదాయంతో జీవించే పరిస్థితిగా పరిగణిస్తారు.అయితే పిల్లల విషయంలో పేదరికం మరింత విస్తృతమైన భావన. ఒక కుటుంబానికి కొంత ఆదాయం ఉన్నప్పటికీ, ఆ కుటుంబంలోని పిల్లలకు సరైన పోషకాహారం అందకపోవచ్చు. స్వచ్ఛమైన నీరు లేకపోవచ్చు.సురక్షితమైన ఇల్లు ఉండకపోవచ్చు.పాఠశాలకు వెళ్లే అవకాశం లేకపోవచ్చు.అనారోగ్య సమయం లో వైద్యం అందకపోవచ్చు.అందుకే ‘బహుముఖ పేదరికం’ అనే భావన బాలల జీవితాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతో ముఖ్యమైనది.
బహుముఖ పేదరికం అంటే?
ఒక చిన్నారి జీవితంలో…
జు తగినంత పోషకాహారం లేకపోవడం
జు స్వచ్ఛమైన తాగునీరు అందకపోవడం
జు సురక్షితమైన నివాసం లేకపోవడం
జు విద్యకు దూరమవడం
జు ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవలు అందక పోవడం
జు పారిశుధ్య సౌకర్యాలు లేకపోవడం
వంటి అనేక లోటుపాట్లు కలిసివచ్చినప్పుడు దానిని బహుముఖ పేదరికంగా చూడ వచ్చు.90కోట్ల చిన్నారుల జీవితాల్లో లేమి బాలల పేదరికం ఒక దేశానికి లేదా ఒక ఖండానికి పరిమితమైన సమస్య కాదు. తక్కువ ఆదాయ దేశాల నుంచి ప్రపంచం లోని అత్యంత సంపన్న దేశాల వరకు ఇది వివిధ రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.ప్రపంచ వ్యాప్తంగా దాదాపు 90 కోట్ల మంది పిల్లలు బహుముఖ పేదరికాన్ని అనుభవిస్తున్నారని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి.అంటే కోట్లాది చిన్నారులకు ప్రతిరోజూ అవసరమైన ఆహారం,నీరు,నివాసం,విద్య లేదా ఆరోగ్య సేవల్లో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అందుబాటులో లేవు.ఇక దాదాపు 4.12 కోట్ల మంది పిల్లలు తీవ్ర పేదరికంలోలిలి జీవిస్తున్నారు.రోజుకు 3డాలర్ల కంటే తక్కువ ఆదాయంతో జీవించే కుటుంబాల్లో పెరుగుతున్న ఈ పిల్లలకు కనీస అవసరా లను తీర్చుకోవడం కూడా పెద్ద సవాలుగా మారుతోంది. “ప్రతి సంఖ్య వెనుక ఒక చిన్నారి జీవితం ఉంది.”పేదరికం బాల్యా న్ని ఎలా మార్చే స్తుంది?ఆకలి పిల్లలకు సరైన పోషకా హారం అందకపోతే వారి శారీరక ఎదు గుదలతో పాటు మెదడు అభివృద్ధి కూడా ప్రభావితమవుతుంది.పాఠశాలలో ఏకా గ్రత తగ్గవచ్చు.అనారోగ్యానికి గురయ్యే అవకాశాలు పెరగవచ్చు.
విద్యకు దూరం
కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితి బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు పిల్లలు పాఠశాలను మధ్య లోనే వదిలివేయాల్సి రావచ్చు.కొందరు చదువుతోపాటు పని చేయాల్సి వస్తుంది. విద్యకు దూరమైన పిల్లలకు భవిష్యత్తులో మంచిఉద్యోగ అవకాశాలు తగ్గిపోవచ్చు.
ఆరోగ్య సమస్యలు
స్వచ్ఛమైన నీరు,పారిశుధ్యం,వైద్య సేవలు అందుబాటులో లేకపోతే చిన్నచిన్న ఆరోగ్య సమస్యలు కూడా తీవ్రమయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
మానసిక ఒత్తిడి
ఇంట్లో ఆర్థిక సమస్యలు,ఆకలి, అసు రక్షిత జీవనం,ఇతర పిల్లలతో పోల్చి నప్పుడు కలిగే ఆత్మన్యూనత ఇవన్నీ చిన్నారి మానసిక ఆరోగ్యంపై ప్రభావం చూపవచ్చు.
ఒక లోటు…మరో లోటుకు దారి తీస్తుంది
బాలల పేదరికం ఒకే సమస్యగా ఉం డదు.ఆహారం లేకపోవడం?ఆరోగ్యం దెబ్బతినడం?,పాఠశాలలో పనితీరు తగ్గడం?,విద్యకు దూరం కావడం?,భవి ష్యత్తులో తక్కువ ఆదాయం?,తదుపరి తరంలో కూడా పేదరికం కొనసాగే అవకాశం.
ఇదేపేదరిక చక్రం
ఈ చక్రాన్ని బాల్యంలోనే విచ్ఛిన్నం చేయకపోతే,అది ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి కొనసాగుతుంది.పేదరికంలో పుట్టడం పిల్లల తప్పు కాదుఒక చిన్నారి ఏ కుటుంబంలో పుడతాడు? ఏ ప్రాం తంలో పుడతాడు? ఆకుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితి ఎలా ఉంటుంది?
ఇవేవీ అతని నిర్ణయాలు కావు.
అయినా,పుట్టుకతో వచ్చిన పరిస్థితులు అతని జీవితకాల అవకాశాలను ప్రభా వితం చేసే పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది. అందుకే బాలల పేదరికాన్ని వ్యక్తిగత వైఫల్యంగా కాకుండా సామాజిక మరియు విధానపరమైన సమస్యగాలిలి చూడాలి.
సంపన్న దేశాల్లోనూ బాలల పేదరికం
బాలల పేదరికం కేవలం పేదదేశాల సమస్య కాదు.ప్రపంచంలోని అత్యంత సంపన్న దేశాల్లో కూడా ప్రతి ఐదుగురు పిల్లల్లో ఒకరు పేదరికంలో జీవిస్తున్నారని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి.ఇది ఒక ముఖ్యమైన వాస్తవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. దేశం సంపన్నంగా ఉండటం మాత్రమే ప్రతి చిన్నారి సంక్షేమానికి హామీ ఇవ్వదు.ఆర్థిక వృద్ధితో పాటు సమాన అవకాశాలు,సామాజిక భద్రత,నాణ్యమైన విద్య,ఆరోగ్య సంరక్షణ,సరసమైన గృహ వసతి వంటి అంశాలు కూడా అవసరం.
సంక్షోభాల్లో పిల్లల పరిస్థితి మరింత దారుణం
సాయుధ ఘర్షణలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, కరువు, వరదలు, ఆర్థిక సంక్షోభాలు వంటి పరిస్థితుల్లో ఇప్పటికే పేదరికంలో ఉన్న కుటుంబాల సమస్యలు మరింత తీవ్రమవుతాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో పిల్లలకు ఆహారం, నీరు,వైద్యం,విద్య,సురక్షిత నివాసం అన్నీ ఒకేసారి ప్రమాదంలో పడవచ్చు.అందుకే అత్యవసర సహాయ కార్యక్రమాల్లో పిల్లలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం అత్యవసరం. బాలల పేదరికం తప్పించలేని విధికాదు. సరైన విధానాలు,పెట్టుబడులు,సామాజిక రక్షణ కార్యక్రమాలతో పరిస్థితిని గణనీ యంగా మార్చవచ్చు.
ఏం చేయాలి?
01 నగదు బదిలీలు : పేద కుటుంబాలకు నేరుగా ఆర్థిక సహాయం అందించడం ద్వారా పిల్లల ఆహారం,ఆరోగ్యం,విద్య వంటి అవసరాలను తీర్చుకునే అవకాశం పెరుగుతుంది.
02 ఉచిత లేదా అందుబాటు విద్య : పేదరికం కారణంగా ఏ పిల్లవాడూ చదువును ఆపా ల్సిన పరిస్థితి రాకుండా చూడాలి.
03 ఆరోగ్య రక్షణ : ప్రతి చిన్నారికి ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవలు అందుబాటులో ఉండాలి.
04 పోషకాహార కార్యక్రమాలు : బాల్యంలో సరైన పోషకాహారం అందించడం దీర్ఘకాలిక ఆరోగ్యానికి పెట్టుబడి.
05 స్వచ్ఛమైన నీరు, పారిశుధ్యం : సురక్షితమైన నీరు మరియు పరిశుభ్రమైన పరిసరాలు పిల్లల ఆరోగ్యానికి పునాది.
06 కుటుంబాలకు సామాజిక రక్షణ : పిల్లలను మాత్రమే కాకుండా తల్లిదండ్రులు,సంరక్షకులను కూడా బలోపేతం చేసే విధానాలు అవసరం. యూనిసెఫ్: పిల్లల కోసం ప్రపంచవ్యాప్త పోరాటం.UచీI్పుజుఖీ 190కిపైగా దేశాలు, భూభాగాల్లో పిల్లల సంక్షేమం,ఆరోగ్యం, విద్య, పోషణ,రక్షణకోసం ప్రభుత్వాలు మరియు ఇతర భాగస్వాములతో కలిసి పనిచేస్తోంది.అత్యంత నిరుపేద పిల్లలకు సామాజిక రక్షణ,ఆరోగ్యం, విద్య,పోషకా హార సేవలు అందించడంతో పాటు స్వచ్ఛమైన నీరు,పారిశుధ్యం,వ్యాధుల నివారణవంటి ప్రాథమిక అవసరాలపై కూడా దృష్టి పెడుతోంది.అత్యవసర పరిస్థితుల్లో కుటుంబాలకు సహాయం అందించేందుకు నగదు బదిలీ కార్యక్ర మాలు సహా వివిధ చర్యలు చేపడు తోంది. జాతీయ,ప్రాంతీయ,ప్రపంచ స్థాయిల్లో ప్రభుత్వాలతో కలిసి పనిచేస్తూ బాలల పేదరికాన్ని కొలవడం,దాని కారణాలను అర్థం చేసుకోవడం, సమర్థ వంతమైన విధానాలను రూపొందించడం వంటి అంశాల్లో కూడా సహకరిస్తోంది.
బాలల పేదరికం
90కోట్లు.ప్రపంచవ్యాప్తంగా బహుముఖ పేదరికాన్ని అనుభవిస్తున్న పిల్లలఅంచనా సంఖ్య.4.12కోట్లు తీవ్రపేదరికంలో జీవిస్తున్న పిల్లల అంచనా సంఖ్య.వీటి కంటే తక్కువ.తీవ్ర పేదరికాన్ని నిర్వచిం చడానికి ఉపయోగించే రోజువారీ ఆదా య ప్రమాణం.యూనిసెఫ్ పనిచేస్తున్న దేశాలు మరియు భూభాగాల సంఖ్య. ప్రపంచంలోని అత్యంత సంపన్న దేశాల్లో కూడా పేదరికంలో జీవిస్తున్న పిల్లల గురించి ప్రస్తావించబడుతున్న నిష్పత్తి. “ప్రతి పిల్లవాడికి సమానమైన ప్రారంభం లభించే ప్రపంచం అదే మనం నిర్మిం చాల్సిన భవిష్యత్తు.”– జి.ఆనంద్ సునీల్ కుమార్ 

అడవే మా ఊరు..అడవే మాజీవితం…అడవితల్లే మాతల్లి.ప్రకృతిని పరిరక్షిస్తూ, కొండలుకోనలు, వాగులు వంకలతో మమేకమై తరతరాలుగా జీవిస్తున్నాం. అడవిపై హక్కు కోసం కాదు..అడవితో కలిసి బతికే హక్కు కోసం మా పోరాటం.జల, జంగల్, జమీన్‌నే మాజీవనాధారం అభివృద్ధి పేరుతో మానేల,మావనరులు,మా సంస్కృతి దూరమవుతున్న వేళ..అస్తిత్వాన్నికాపాడుకునేందుకు ఆదివాసీసమాజం చేస్తుపోరాటమే ఈ కథనం.- (డాక్టర్.సాగబోయిన పాపారావు)

అడవి తల్లి ఒడిలో ప్రకృతి దైవంగా జీవనాన్ని కొనసాగిస్తున్న వారే ఈదేశ మూలవాసులు అనే మాట కేవలం ఒకనినాదం కాదు.ఇది తరతరాలుగా అడవులు,కొండలు,వాగులు,నదులు,భూములతో సహ జీవనం చేస్తూ వచ్చిన ఆదివాసీ సమాజం యొక్క అస్తిత్వ ప్రకటన. ప్రకృతిని కాపాడుతూ,ప్రకృతితో కలిసి జీవిస్తూ,తమ ప్రత్యేక సంస్కృతి, భాష,ఆచారాలు,సంప్రదాయాలను తరతరాలకు అందించిన సమాజ మే ఆదివాసీ సమాజం.‘ఆదివాసి’ అనే పదం సాధారణంగా ఒకప్రాం తానికి చారిత్రకంగా మూలవాసులుగా ఉన్న ఆదివాసి సమా జాలను సూచిస్తుంది.భారత రాజ్యాంగంలో వీరిలో అనేక సమూహాలు షెడ్యూ ల్డ్ ట్రైబ్స్ (ST)గా గుర్తించ బడ్డాయి.తెలంగాణలో కోయ,గోండ్,కొండ రెడ్డి,నాయక్‌పోడ్, కొలాం,పర్దాన్,అందు,మన్య వార్,చెంచు తదితర అనేక ఆదివాసీ సమూహాలు నివసిస్తున్నాయి. ప్రతి తెగకు ప్రత్యేకమైన భాష, యాస,జీవనవిధానం,పండుగలు,ఆచారాలు,కళలు,జానపద సం ప్రదాయాలు ఉన్నాయి.ఈవైవిధ్యమే భారతదేశ సాంస్కృతిక సంపదలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.
ఆదివాసుల జీవితం అడవితో విడదీయలేనిది.అడవి వారికి కేవలం చెట్లు,కలపకు సంబంధించిన ప్రాంతంకాదు.అది వారి జీవ నాధారం,ఆహారం,ఔషధం,సంస్కృతి,ఆర్థికవ్యవస్థ,ఆధ్యాత్మిక విశ్వా సాలకు ఆధారం.చిన్న వన ఉత్పత్తులు, తేనె, చింతపండు, ఇప్పపువ్వు, పారేటాకులు,పండ్లు,విత్తనాలు వంటి అనేక వనరులు ఆదివాసీ కుటుం బాల జీవనంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. అందుకే ఆదివాసీ అభివృద్ధి అంటే అడవిని నాశనంచేసి అభివృద్ధి చేయడం కాదు. అడవిని కాపా డుతూ ఆదివాసుల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం. ఆదివాసి ప్రజలకు నీరు,అడవి, భూమి హక్కులు అస్తిత్వం ఆదివాసీ సమాజానికి భూమి కేవలం ఆస్తికాదు.అది వారి కుటుంబం,సంస్కృతి,జీవన విధానం, భవిష్యత్తుతో ముడిపడి ఉంటుంది.ఈమధ్యకాలంలో ఏజెన్సీ ప్రాంతాలలో గిరిజనేతరుల చొరబాటు అధికమై భూస్వామ్య సమ స్యలు, అక్రమ ఆక్రమణలు, బినామీ లావాదేవీలు,అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులవల్ల నిర్వాసితులవడం వంటి సమస్యలు అనేక ప్రాంతాల్లో ఆదివాసీ కుటుంబాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో భూమిహక్కులు,అటవీ హక్కులు,సంప్రదాయ జీవనాధారాల రక్షణ అత్యంత ప్రాధాన్యమైన అంశాలకు ప్రమాదం పొంచి ఉంది.అనేకమంది ఆదివాసి పోరాట యోధులు ఆదివాసి ప్రజల రక్షణ కోసం ఉద్యమాలు,పోరాటాలు ప్రాణ త్యాగాలు చేసిన ఫలితంగా మొట్టమొదటి భారత స్వాతంత్ర సమరయోధుడు బిర్సాముండా స్ఫూర్తితో జైపాల్ సింగ్ ముండా ఆదివాసులకు రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా 5,6వ షెడ్యూల్డ్‌లను రూపొందించిన భారత రాజ్యాంగ నిర్మాత బాబా సాహెబ్ అంబేద్కర్ రచించిన రాజ్యాంగం ఆదివాసీ సమాజం ప్రత్యేక పరిస్థితులను గుర్తించి ప్రత్యేక రక్షణలను కల్పించింది. ఆర్టికల్ 244ద్వారా 5వ మరియు 6వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాల పరిపాలనకు రాజ్యాంగపరమైన వ్యవస్థను కల్పించారు. తెలంగాణలోని షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు 5వ షెడ్యూల్ పరిధిలోకి వస్తాయి.5వ షెడ్యూల్ ఉద్దేశం కేవలం పరిపాలన కాదు. ఆదివాసీ భూములు, సంప్రదాయ జీవన విధానం, సామాజిక ప్రయోజనాలు మరియు ప్రత్యేక హక్కులను రక్షించడం కూడా దాని ప్రధాన లక్ష్యాలలో ఒకటి.భూ బదలాయింపు చట్టం1/70యాక్ట్, PజుSA చట్టం1996,అటవీ హక్కుల చట్టం`2006 వంటి చట్టాలు కూడా షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు మరియు అటవీ ఆధారిత ఆదివాసీ సమాజాలకు ముఖ్యమైన హక్కులను కల్పించారు. ఆదివాసులకు ప్రత్యేకమైన హక్కులు చట్టాలు ఉన్న వివిధ కారణాల చేత రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులను కాలరాస్తూ…ఆదివాసులకు దక్కవలసిన విద్య, ఉద్యోగ,ఉపాధి,రాజకీయ అవకాశాలను వలసవాదులు గెద్దల్ల తన్నుకు పోతున్నారు.అడవి బిడ్డలు ఆదివాసుల పరిస్థితి అగమ్య గోచరంగా మారింది. మా హక్కులు అమలు చేయండి. మా బిడ్డ లకు ఉద్యోగ అవకాశాలు కల్పించండి.మా భూములు రక్షిం చండి. మా జీవనం విధ్వంసం చేయకండి అని ఆదివాసుల ఆర్తనాదాలు ఆలకించే వారే లేరు. ఆదివాసీ సమాజం అభివృద్ధికి విద్య అత్యంత కీలకం. గ్రామీణ మరియు ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో నాణ్యమైన పాఠశాలలు,ఉపాధ్యాయులు,వసతిగృహాలు,ఆశ్రమ పాఠశాలలు,ఇంటర్మీడియట్,డిగ్రీ,సాంకేతిక మరియు ఉన్నత విద్యా అవకాశాలు మరింత బలోపేతం కావాలి.“విద్య హక్క… విద్య అమ్మకపు వస్తువు కాదు.”ఆదివాసీ విద్యార్థులు పాఠశాల స్థాయి నుంచి ఉన్నత విద్య వరకు నిరంతర విద్యను పొందేలా ప్రభుత్వాలు ప్రత్యేక చర్యలు తీసుకోవాలి. ముఖ్యంగా బాలికల విద్య,హాస్టళ్లలో మౌలిక సదుపాయాలు,ఫీజు రీయింబర్స్‌మెంట్, స్కాలర్‌షిప్‌లు,పోటీపరీక్షల శిక్షణ వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యత అవసరం.ఏజెన్సీ ఆదివాసి ప్రజల కనీస ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చేందుకు ఏర్పాటుచేసిన ITణAలు ఉన్నా లేనట్లుగానే ప్రాజెక్టు అధికారుల పనితీరు కనిపిస్తుంది. ఉద్యోగ,ఉపాధి ద్వారానే యువత భవిష్యత్తు విద్యావంతులైన ఆదివాసీ యువతకు తగిన ఉద్యోగ, ఉపాధి అవకాశాలు లభించకపోతే సామాజిక అభివృద్ధి అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది.షెడ్యూల్డ్ ఏరియాల్లో రాజ్యాంగం, చట్టాలు మరియు ప్రభుత్వ విధానాల ప్రకారం స్థానిక ఆదివాసీ యువతకు లభించాల్సిన అవకాశాలు సమర్థవంతంగా అమలు కావాలి.ఉద్యోగ నియామకాల్లో చట్టపరమైన నిబంధనలు స్పష్టంగా ఉండాలి.నోటిఫికేషన్లలో గందరగోళానికి అవకాశం లేకుండా స్థానిక హక్కులు,రిజర్వేషన్లు,రోస్టర్ విధానం స్పష్టంగా ప్రకటించాలి.ఆదివాసులకు ఉన్న హక్కులు,చట్టాలను అమలు చేయకుండా ఉపాధ్యాయ నియామకాలకు సంబంధించి 100% రిజర్వేషన్ సాకుతో ఉన్న జీవో :3ని గిరిజనేతరుల కుట్రల వల్ల సుప్రీంకోర్టు కొట్టి వేసిందనే సాకుతో తెలంగాణ ప్రజా ప్రభుత్వం 2026 పోలీస్ రిక్రూట్మెంట్ బోర్డ్ విడుదల చేసిన నోటిఫికేషన్లు స్థానిక ఆదివాసి నిరుద్యోగులకు ఏజెన్సీ ప్రాంతంలో ఉన్న పోలీస్ స్టేషన్ పరిధిలో (సివిల్) కానిస్టేబుల్ కు 75%రిజర్వేషన్ అమలు చేయాలని జీవో: 109 స్పష్టం చేసిన రేవంత్ సర్కార్ పెడచెవిన పెట్టింది. అన్నీ ఉన్నా ఆదివాసులకు అన్యాయం జరుగుతున్న మాట వాస్త వం.ఆదివాసీ సమాజం యొక్క గొప్ప సంపద వారి సంస్కృతి.గుస్సాడి, కోయ నృత్యాలు,జానపద గీతాలు, సంప్రదాయ వాద్యాలు,వేల్పుల జాతరలు, (సీజనల్) భూమి,కొత్తలు,పెద్దలు, ఇప్పపువ్వుల పండుగలు,వైద్యం,ఆహారసంస్కృతి, సంప్రదాయ జ్ఞానంఇవన్నీ తరత రాలు గా పూర్వీకుల నుండి వస్తున్న అమూ ల్య వారసత్వం.ఆధునికతను స్వీకరిం చడం అవసరమే.కానీ ఆధునికత పేరు తో భాషను,సంస్కృతిని,ఆచారాలను, సంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని కోల్పోవాల్సిన అవసరం లేదు.ఆదివాసీ పిల్లలకు ఆధు నిక విద్యతో పాటు వారి మాతృభాష, చరిత్ర,సంస్కృతి గురించి కూడా అవగా హన కల్పించాలి.ఇప్పటి వరకు ఈ ప్రయత్నం అటు ప్రభుత్వాలుగానీ ఇటు ఐటిడిఏలుగాని చెయ్యకపోవడం సూచ నీయం.కేంద్ర,రాష్ట్ర గిరిజన సంక్షేమ శాఖ అధికారులు మాత్రం ఆదివాసుల అభివృద్ధి కోసం సంస్కృతి,సాంప్రదాయా లను ముందుకు తీసుకపోవడంలో కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేస్తున్నట్లు కాగితాల మీద లెక్కలు చూపిస్తున్నారు.ఆదివాసీ సమాజంలో మహిళల పాత్ర అత్యంత కీలకం.కుటుంబ ఆర్థికవ్యవస్థ నుంచి వ్యవసాయం,అటవీ ఆధారిత జీవనో పాధి,పిల్లల సంరక్షణ,సాంస్కృతిక పరంపర కొనసాగింపు వరకు వారు కీలక పాత్ర పోషి స్తున్నారు.ఆదివాసీ మహిళలకు విద్య,ఆరోగ్యం,ఉపాధి, స్వయం ఉపాధి,భద్రత నిర్ణయాధి కారంలో మరింత అవకాశాలు కల్పిం చాలి.ఆదివాసీ ప్రాంతాల్లో అభివృద్ధి అంటే రోడ్లు,విద్యుత్,తాగునీరు,ఆసు పత్రులు,పాఠశాలలు,ఇంటర్నెట్,రవాణా వంటి మౌలిక సదుపాయాలు అవసరం. కానీ అభివృద్ధి పేరుతో ఆదివాసులను వారి భూమి,అడవి,జీవనాధారాల నుంచి దూరం చేయడం అభివృద్ధి కాదు.‘ఆదివాసుల కోసం అభివృద్ధి కావాలి; ఆదివాసులను తొలగించే అభివృద్ధి కాదు.’అభివృద్ధి ప్రణాళి కల్లో స్థానిక ఆదివాసి ప్రజల అభిప్రా యానికి,గ్రామసభల పాత్రకు,రాజ్యాంగ రక్షణలకు ప్రాధాన్యత ఉండాలి.కానీ అందుకు భిన్నంగా ఏజెన్సీ ప్రాంతాలలో రాజ్యాధికారం వలసవాదుల కబంధ హస్తాల్లో బందీ అయి ఉంది.అందుకే ఆదివాసులు అభివృద్ధికి నోచుకోవడం లేదు. నేటి ఆదివాసీ సమాజం అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.భూమి మరియు అటవీ హక్కుల సమస్యలు,విద్యా వెనుక బాటుతనం,పిల్లల డ్రాపౌట్లు,నిరుద్యోగం, ఆరోగ్య సదుపాయాల కొరత,పోషకాహార సమస్యలు,గిరిజనేతరల వలసలు,మౌలిక వసతుల కొరత,మాతృ భాషల పరిరక్షణ సమస్య,సంస్కృతి,సంప్రదాయాలపై పెరుగు తున్న ప్రభావాలుప్రభుత్వ పథకాల అమ లులో లోపాలు షెడ్యూల్డ్ ఏరియా హక్కు లు,చట్టాల అమలులో సమస్యలు ప్రభు త్వాలు ఈసమస్యలను ఒక్కోఅంశంగా కాకుండా సమగ్ర ఆదివాసీ అభివృద్ధి విధా నం ద్వారా పరిష్కరించాల్సిన అవసరం ఉం ది. ఆదివాసీ హక్కుల కోసం పోరాటం అంటే ఇతర సమాజాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం కాదు. ఇదిరాజ్యాంగం కల్పిం చిన హక్కుల అమలు కోసం ప్రజాస్వా మ్య పోరాటం.ఆదివాసి ప్రజాసంఘాలు, ఉద్యో గులు,యువకులు,విద్యావంతులు, హక్కు లు,చట్టాలను,రాజ్యాంగం గురించి తెలుసు కుని,తమ హక్కులను ప్రజాస్వా మ్య పద్ధతుల్లో కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత నేటి తరం ఆదివాసి జెన్ జీ యువకులు, విద్యార్థుల పైన ఉంది.సమాజంలో ఐక్యత,విద్య, చైతన్యం,ఆత్మగౌరవం పెం పొందించాలి. అడవిని కాపాడిన వారసులం.భూమిని తల్లిగా భావించిన వారసులం.ప్రకృతిని దేవతగా ఆరాధిం చిన వారసులం.మన సంస్కృతిని తరతరాలకు అందించిన వారసులం. మనకు దానం అవసరం లేదు. రాజ్యాంగ హక్కులు అమలు కావాలి. మనపై కనికరం అవసరం లేదు.మనకు సమాన గౌరవం కావాలి.మన సంస్కృ తిని చెరిపివేయడం కాదు.మన సంస్కృ తిని గౌరవించాలి.మన భూములను కోల్పో వడం కాదు.మన భూమి,అడవి, జీవనాధా రాలను రక్షించాలి.మన యువతకు హామీలు కాదు.నాణ్యమైన విద్య,ఉపాధి,అవకాశాల కోసం ఆదివాసి యువత ఉద్యమించాలి.
వ్యాసకర్త : ఆదివాసి స్టూడెంట్ యూనియన్ వర్కింగ్ ప్రెసిడెంట్ తెలంగాణ.సెల్ నెంబర్ :9441288991

“ ఒక యువతి తన కుటుంబానికి అండగా నిలవాలని,తన కాళ్లపై తాను నిలబడాలని నర్సుగా ఉద్యోగంలో చేరింది. రోగులకు సేవ చేయాల్సిన చేతులు…చివరకు ఓమానవ మృగం చేతిలో చిదిమెయ్యబడిన ఆదివాసి యువతి ఊకే శిరీష సంఘటన సమాజాన్ని కలచివేసింది.” తుక్కుగూడలోని ప్రైమ్ కేర్ ఆసుపత్రిలో నర్సుగా పనిచేస్తున్న 21ఏళ్ల ఊకే శిరీష హత్యాచారం,హత్య ఘటన ఇప్పుడు కేవలం ఒకకుటుంబం విషాదం కాదు.ఉద్యోగ ప్రదేశాల్లో మహిళల భద్రత, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల బాధ్యత,పోలీసు దర్యాప్తు, ఆదివాసీ మహిళలకు న్యాయం వంటి అనేక ప్రశ్నలను ముందుకు తెచ్చింది.కుటుంబ సభ్యులు,బంధువులు తెలిపిన వివరాల ప్రకారం..ఊకే శిరీష తండ్రి మరణంతో తల్లి రేక్కాడితేనే డొక్కాడే నిరుపేద కుటుం బం ఆర్థిక సమస్యలతో కొట్టుమిట్టాడుతున్న తన తల్లికి చేయూతనిచ్చేందుకు ప్రైమ్ కేర్ ఆసుపత్రిలో సుమారు ఏడు నెలలుగా నర్సు గా పనిచేస్తూ,ఆసుపత్రికి సమీపంలోని సిబ్బంది వసతి గృహంలో ఉంటున్నారు. విధులు ముగించుకుని గదికి వెళ్లిన ఆమె రాత్రి నిద్రిస్తున్న సమయంలో మాట వేసి ఓ మానవ మృగం వేటలో అత్యాచారం హత్య గావించబడిన సంఘటన తీవ్ర విషాదాన్ని మిగిలించింది.తోటి ఉద్యోగి గదికి వెళ్లి చూడగా మిగతాజీవిగా రక్తపు మడుగులలో శవమై కనిపించింది. సమాచారం అందుకున్న పోలీసులు సంఘటన స్థలానికి చేరుకొని దర్యాప్తులో భాగంగా సీసీటీవీ పుట్టే జులు,క్లూజ్ టీం,డాగ్స్ స్కాడ్ తదితర ఆధారాల ఆధారంగా ఒకవ్యక్తిని అదుపులోకి తీసుకొని విచారించగా ఈ కేసులో అత్యాచారం,హత్య చేసినట్లుగా నేరా న్ని అంగీకరించడంతో అరెస్టు చేసిన పోలీ సులు వివిధ కోణాలలో దర్యాప్తుచేస్తున్నట్లుగా ప్రకటించడం హాస్యాస్పదంగా ఉంది.
చట్టం ముందు అందరూ సమానమే కదా?
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14 స్పష్టంగా ‘చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ’ ప్రతివ్యక్తికీ ఉం టుందని చెబుతోంది.అదే రాజ్యాం గంలోని ఆర్టికల్ 15కులం,లింగం వంటి అంశాల ఆధారంగా వివక్షను నిషేధిస్తుంది.
అయితే ప్రశ్న ఒక్కటే
చట్టం అనే పుస్తకంలో అందరికీ సమా నంగా ఉండటం మాత్రమే సరిపో తుందా..?ఆచట్టం అమలులోనూ అదే సమానత్వం కనిపించకూడదా..?ఒక ప్రముఖ కేసు దేశవ్యాప్తంగా ప్రకం పనలు సృష్టిస్తే చట్టాల్లో మార్పులు, ప్రత్యేక చర్యలు, వేగవంతమైన దర్యాప్తు, ప్రజా చర్చలు జరుగుతాయి.అలాంటి ఘటనల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవడం అవసరమే.కానీ అదే సమయంలో సమాజంలోని అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన ఒక ఆదివాసి యువతి హింసకు హత్యాచారానికి హత్యకు గురై నప్పుడు ప్రభుత్వం,పోలీసు వ్యవస్థ, న్యాయ వ్యవస్థ అంతే తీవ్రతతో స్పందిస్తున్నాయా అనే ప్రశ్నకు ప్రభుత్వం ప్రజలకు స్పష్టమైన సమాధానం రావాలి. ఇది ఎవరి బాధను మరొకరి బాధతో పోల్చడం కాదు.
ప్రతి మహిళ ప్రాణం సమానమే.ప్రతి బాధితురాలి గౌరవం సమానమే.ప్రతి కుటుంబానికి న్యాయం పొందే హక్కు సమానమే. ఒక నేరానికి కులం లేదా తెగ కారణం కాకపోయినా, బాధితురాలు సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గానికి చెంది నప్పుడు ఆమె కుటుంబానికి న్యాయం అందే ప్రక్రియలో ప్రత్యేక సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యలు ఎదురయ్యే అవకాశం ఉం టుంది. అందుకే భారతదేశంలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల సభ్యులపై జరిగే కొన్ని నేరాలకు ప్రత్యేక రక్షణ కల్పించేందుకు Act,1989 అమలులో ఉంది.ఈ చట్టం ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు,బాధితులు మరియు సాక్షుల హక్కులు,ఉపశ మనం,పునరావాసం వంటి అంశాలను కూడా కలిగి ఉంది. అయితే ఊకే శిరీష కేసులో ఈ ప్రత్యేక చట్టంలోని ఏ నిబంధనలు వర్తిస్తాయో అన్నది కేసు వాస్తవాలు,దర్యాప్తు ఆధారాలు, న్యాయపరమైన నిర్ణయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కాబట్టి కేవలం ఆమె ఆదివాసీ యువతి అన్న కారణంతో ఏదైనా నిర్దిష్ట చట్టాన్ని వర్తింపజేయాలని ముందుగానే తేల్చడం కాకుండా,దర్యాప్తు అధికారులు అన్ని వర్తించే చట్టపరమైన కోణాలను పరిశీలించాలి.
కొత్త క్రిమినల్ చట్టాలు ఏమి చెబుతున్నాయి?
2024 జూలై 1నుంచి భారతీయ న్యాయ సంహిత (దీచీS),భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహిత (దీచీSS),భారతీయ సాక్ష్య అధినియమం అమల్లోకి వచ్చాయి. మహిళలు,పిల్లలపై నేరాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతనిస్తూ కఠినమైన శిక్షా నిబంధ నలు ఉన్నాయి. అత్యాచారం,సామూహిక అత్యాచారం వంటి నేరాలకు తీవ్రమైన శిక్షలు నిర్దేశించబడ్డాయి.ప్రభుత్వమే కొత్త చట్టాల లక్ష్యాల్లో దర్యాప్తులో పారదర్శకత, డిజిటల్ ఆధారాల శాస్త్రీయ సేకరణ, వేగవంతమైన న్యాయ ప్రక్రియ వంటి అంశాలను ప్రస్తావిస్తోంది. వ-Saksష్ట్రya వంటి వ్యవస్థల ద్వారా డిజిటల్ సాక్ష్యాలను భద్రపరచే చర్యలు కూడా చేపట్టినట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వం తెలిపింది.అందువల్ల ఊకే శిరీష కేసులో కూడా ఆధారాల సేకరణ,ఫోరెన్సిక్ పరీక్షలు,సీసీటీవీ ఫుటేజీ,డిజిటల్ ఆధా రాలు,సాక్షుల వాంగ్మూలాలు తదితర అంశాలను శాస్త్రీయంగా,ఎలాంటి రాజకీ య లేదా సామాజిక ఒత్తిడికి తలొగ్గకుండా పరిశీలించాలని సమాజం కోరుకుంటుంది.
ఆసుపత్రి యాజమాన్యం బాధ్యత ఏమిటి..?
ఇక్కడ మరో కీలక ప్రశ్న ఉద్యోగ ప్రదేశ భద్రతపై.ఒక యువతి రాత్రివేళల వరకు విధులు నిర్వహించే ఆసుపత్రిలో పని చేస్తుంటే, ఆమెకు సురక్షితమైన వసతి, ప్రవేశ నియంత్రణ,సీసీటీవీ,అత్యవసర సంప్రదింపు వ్యవస్థ,భద్రతా సిబ్బంది, ఫిర్యా దు వ్యవస్థ వంటి రక్షణ చర్యలు ఉన్నా యా..?ఉద్యోగం ఇచ్చిన సంస్థకు జీతం చెల్లించే బాధ్యత మాత్రమే కాదు సురక్షిత మైన పని వాతావరణం కల్పించే బాధ్యత కూడా ఉంది.అందువల్ల ఊకే శిరీష పని చేసిన ఆసుపత్రి,సిబ్బంది వసతిగృహం, భద్రతా ఏర్పాట్లు, ప్రవేశ నిష్క్రమణ విధానం,సీసీటీవీ నిర్వహణ తదితర అంశాలపై సమగ్ర విచారణ జరగాలి. ఏదైనా నిర్లక్ష్యం తేలితే,అది ఎవరిదైనా సరే, చట్టప్రకారం బాధ్యత నిర్ణయించాలి.
న్యాయం అంటే కేవలం నిందితుడికి శిక్ష కాదు
శిరీష కుటుంబానికి న్యాయం అంటే నింది తుడిని అరెస్టు చేయడం మాత్రమే కాదు న్యాయం అంటే దర్యాప్తు నిష్పక్షపాతంగా జరగాలి. సాక్ష్యాలను ఎలాంటి లోపం లేకుండా సేకరించాలి.కుటుంబానికి కేసు పురోగతిపై సమాచారం ఇవ్వాలి.బాధిత కుటుంబానికి చట్టబద్ధమైన పరిహారం, పునరావాస సహాయం అందించాలి. సాక్షులకు రక్షణ కల్పించాలి.విచారణ వేగంగా,న్యాయబద్ధంగా జరగాలి.ఆసుపత్రి యాజమాన్యం లేదా ఇతరుల నిర్లక్ష్యం ఉం టే దానిపైనా చర్యలు తీసుకోవాలి.నింది తుడు దోషిగా తేలితే చట్టం నిర్దేశించిన అత్యంత కఠినమైన శిక్ష అమలు చేయాలి. S్పు/ST అత్యాచార నిరోధక చట్టం కింద ప్రభుత్వం బాధితులకు న్యాయం,న్యాయ సహాయం,పునరావాసం,భద్రత వంటి చర్యలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యతలను కూడా చట్టం నిర్దేశిస్తుంది.ఉద్యోగ ప్రదేశాల్లో మహిళల భద్రత కోసం ప్రభుత్వం చేపట్టిన చర్యలు వాస్తవంగా అమలవుతున్నాయా? ఇవన్నీ అడగడం న్యాయవ్యవస్థను ప్రశ్నిం చడం కాదు. న్యాయవ్యవస్థపై ప్రజలకు ఉన్న నమ్మకాన్ని మరింత బలపరచాలని కోరడం.ఎవరి కుమార్తె అయినా..ఆమె ప్రాణం విలువైనదే ఊకే శిరీష ఒక పేరు మాత్రమే కాదు. ఆమె ఒక కుటుంబానికి కుమార్తె.ఎవరికో అక్క లేదా చెల్లెలు.
ఒక కుటుంబ భవిష్యత్తుకు ఆశ.
సమాజానికి సేవ చేయాలనుకున్న ఒక నర్సు.ఆమె ఆదివాసీ యువతి కావడం వల్ల ఆమె ప్రాణానికి విలువ తగ్గదు. అదే విధంగా మరే మహిళ ప్రాణానికి కూడా విలువ తగ్గదు.న్యాయం ఎవరి కులం, వర్గం,ఆర్థిక స్థితి,రాజకీయ పరిచయాలను చూసి మారకూడదు.చట్టం సమానమైతే.. న్యాయం కూడా సమానంగా కనిపించాలి. చట్టం అందరికీ ఒకటే అని చెప్పడం సులభం.కానీ ఆచట్టం ఒకపేద కుటుంబం తలుపు తట్టినప్పుడు కూడా అదే శక్తితో పనిచేస్తుందా..?ఒక ఆదివాసీ కుటుంబం న్యాయం కోసం పోలీస్ స్టేషన్ నుంచి కోర్టు వరకు తిరిగినప్పుడు కూడా అదే స్పందన ఉంటుందా..? ఒక సాధారణ యువతి హత్యకు గురైనప్పుడు కూడా సమాజం అదే స్థాయిలో ప్రశ్నిస్తుందా..?
ఇవే ప్రజాస్వామ్యానికి అసలు పరీక్షలు.
ప్రభుత్వం ఈ కేసును ప్రాధాన్యతగా తీసు కొని త్వరితగతిన దర్యాప్తు నిర్వహించాలి. ఫాస్ట్ ట్రాక్ కోర్టుకు అప్పగించి విచారణ పూర్తి చేయాలి.ప్రజలలో పూర్తి విశ్వాసం కలిగేలా హైకోర్టు సిట్టింగ్ జడ్జితో విచారణ జరిపే అంశం పరిశీలించాలి. నిందితుడికి చట్టం అనుమతితో అత్యంత కఠినమైన శిక్ష విధించాలి.న్యాయం ఆలస్యమైతే న్యాయం నిరాకరించినట్టే అన్న భావన ప్రజల్లో కలగకూడదు.ఊకే శిరీష కేసులో ప్రభు త్వం,పోలీసు శాఖ,వైద్య,ఫోరెన్సిక్ అధికా రులు,న్యాయవ్యవస్థ తమ తమ బాధ్యతలను సమర్థంగా నిర్వర్తించాలి.దర్యాప్తు పారదర్శ కంగా సాగాలి.దోషి ఎవరో ఆధారాలతో నిర్ధారించాలి.నిర్దోషిపై అన్యాయం జరగ కూడదు.దోషి ఎలాంటి ప్రభావంతో తప్పించుకోకూడదు అదే నిజమైన న్యాయం.
చివరగా సమాజం అడుగుతున్న ప్రశ్న ఒక్కటే ్య“చట్టం అందరికీ సమానమే అయితే..న్యాయం కూడా అందరికీ సమా నంగా కనిపించాలి కదా..?”ఊకే శిరీషకు న్యాయం జరిగే వరకు ఈ ప్రశ్నకు సమా జం సమాధానం కోరుతూనే ఉంటుంది. – డాక్టర్ సాగబోయిన పాపారావు

యుద్ధాలు కేవలం దేశాల సరిహద్దులను,భవనాలను మాత్రమే ధ్వంసం చేయడం లేదు..ఎంతోమంది చిన్నారుల భవిష్యత్తును,అమాయకత్వాన్ని చిదిమేస్తున్నాయి.పెద్దలస్వార్థ పోరాటాల్లో పసివాళ్లు బలైపోతున్నారు. “పిల్లలకు,వారి దేహాలకు మీరు ఆశ్రయాన్ని కల్పించ గలరు కానీ,వారి ఆత్మలకు కాదు. మీరు చూడలేని కనీసం కలల్లో కూడా కాలు పెట్టలేని రేపనే ఇంట్లో నివసిస్తాయి వారి ఆత్మలు మీ పిల్లల్లా ఉండడానికి మీరు ప్రయత్నాలు చేయొచ్చు కానీ, వాళ్ళు మీలా ఉండాలని ఆశించొద్దు”
మీరు సజీవ మైన విల్లులైతే ప్రాణంతో ముందుకు దూసుకెళ్ళే శరీరాలే మీ పిల్లలు అంటాడు. ఖలీల్ జిబ్రాన్ అంటే పసిపిల్ల మనస్తత్వాలు,వారి ప్రవర్తన విధానం ప్రత్యేకమైనది. తల్లితండ్రులుగా మనం కేవలం వారికి పర్యవేక్షలుగా, మార్గదర్శ కాలుగా మాత్రమే ఉండగలం.1959లో ఐక్యరాజ్య సమితి సాధారణ సభ ఒక డిక్లరేషన్ విడుదల చేసింది దానిలో పిల్లలరక్షణ,విద్య,ఆరోగ్యం,శ్రద్ధ, పునరా వాసం,ఆశ్రయం,మంచి పౌష్టికమైన ఆహారం కల్పించాలని ప్రపంచదేశాలను కోరింది. అలాగే 2001-2010సంవత్సరాల దశాబ్ద కాలాన్ని అంతర్జాతీయ సంస్కృతి, శాంతి, అహింసలతో కూడిన పిల్లల ప్రపంచాన్ని సృష్టించాలని ప్రపంచ దేశాలని కోరింది. అంతెందుకు మన రాజ్యాంగం లోని 45వ నిబంధన కూడా 6-14 సం.లోపు పిల్లలందరికీ ఉచిత నిర్భంద విద్యను కల్పించా లని అందుకు ప్రభుత్వాలు చొరవ తీసుకోవాలని సూచించింది. కేంద్రం విద్యా హక్కు చట్టాన్ని ప్రాధ మిక హక్కుగా సవరిస్తూ 2002వ సంవత్సరంలో రాజ్యాంగ సవరణ (86వ) 21-(A) నిబంధన ప్రకారం ఉచిత విద్యను అన్ని రాష్ట్రాలు పిల్లలకు కల్పించాలని సూచించింది. ఇక ప్రపంచ శాంతి పరిరక్షణ కోసం ఏర్పడిన ఐక్యరాజ్య సమితి కూడా ప్రత్యేకంగా బాలల కోసం 1946లో అంతర్జా తీయ బాలల అత్యవసర నిధిని (UచీI్పుజుఖీ) ఏర్పాటు చేయటం జరిగింది. దీనియొక్క లక్ష్యం అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో పిల్లలకు వారి తల్లులకు జీవన ప్రమాణాలు పెంచటం ఈ సంస్థ యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.అలాగే సచిన్ టెండూ ల్కర్ లాంటి ప్రముఖ వ్యక్తులను రాయబారులుగా నియమించుకొని ఆ సంస్థ ప్రచార కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్న విషయం విదితమే.
యూనిసెఫ్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా చేసిన, చేస్తున్న సేవకు గాను 1965లో నోబెల్ శాంతి బహుమతిని కూడా పొందింది. కానీ ఇటి వలి కాలంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరుగుతున్న పరిణామాలు చూస్తే బాలల హక్కులు ప్రమాదం లో పడుతున్నట్లుగా భావించాలి. మొదటి రెండు ప్రపంచ యుద్ధాలలో జరిగిన ప్రాణ నష్టం, ఆస్తి నష్టం చరిత్రలో మళ్ళీ జరిగనప్పటికి అంతర్జాతీ యంగా చేసుకున్న ఒప్పందాలు,చట్టాలు, ఏర్పడిన శాంతి సంస్థలు వాటి లక్ష్యం ప్రస్తుతం ప్రమాదం లో పడినట్లుగా భావించాలి. అంతెందుకు రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో అమెరికా జపాన్‌లోని హిరో షిమ (1945ఆగష్టు06) నగరంపై వేసిన అణు బాంబు, అనంతరం, నాగసాకి పట్టణంపై (ఆగష్టు -09న) వేసిన రెండో అణుబాంబు ద్వారా అరవై వేల నుండి యనబై వేలదాకా మరణించి ఉండొ చ్చని, హిరోషిమా దాడిలో ఐతే డెబ్బై వేల నుండి సుమారు ఒక లక్ష ఇరవై ఆరు వేల వరకు సాధా రణ పౌరులు మరణించి ఉంటారని అంచన. దీనిలో పిల్లలు, మహిళలు సగం మంది బాదితులే అనేది చారిత్రక సత్యం కూడా.అనంతరం ఈ స్థాయి యుద్ధాలు కాని యుద్ధ పరిణామాలు కాని ప్రపంచ వ్యాప్తంగా జరగనప్పటికి దేశాలలోని అంతర్గత సమస్యల వల్ల (లిబియా,అఫ్ఘనిస్తాన్, సిరియా) పొరుగు దేశాలతో సరిహద్దు సమస్యలు మరియు ప్రాబల్య రాజకీయల కోసం జరుగుతున్న చిన్నచిన్న యుద్ధాలతో వందలాది మంది చిన్న పిల్లలు నాటి నుండి నేటి రష్యా — యుక్రెయిన్ యుద్ధం కావచ్చు, లేదా “హమాస” తిరుగుబాటుదారులకు ఇజ్రాయిల్ సైన్యానికి ప్రస్తుతం జరుగుతున్న యుద్ధం కావచ్చు. ఇందు లో ప్రధానంగా బలయ్యేది చిన్నపిల్లలు కావటం బాధ కల్గించే అంశం.
ఆయా దేశాలు యుద్ధ సమయాలలో అంతర్జాతీ యంగా చేసుకున్న చట్టాలు కాని,ఒప్పందాలు కానీ అమలు చేయకుండా,వాటిని పాటించ కుండా అమానవీయంగా ప్రవర్తించటం అనేది మానవత్వానికే మచ్చ.గాజా కేంద్రంగా పరిపాలి స్తున్న “హమాస” అక్టోబర్ 07న ఇజ్రాయిల్ పై అకస్మాత్తుగా సుమారు ఆరు వేల మోర్టార్ షెల్స్ ను, రాకెట్లను ప్రయోగించటం వల్ల ఇజ్రాయిల్ సైన్యం పాలస్తీనాపై యుద్ధం ప్రకటించింది. ఈ నెలన్నర రోజుల యుద్ధంలో ఎవరు ఎక్కువగా చనిపోయారు అంటే చిన్నపిల్లలే అధికంగా వున్నా రనేది ఐక్యరాజ్య సమితి నిర్వహిస్తున్న శరణార్ధి శిబిరాల నుండి వస్తున్న సమాచారం ఇప్పటి వరకు అధికారికంగా పాలస్తీనా నుండి పది వేలకు పైగా మరణించారని పాలస్తీనా ఆరోగ్య శాఖ తెలియజేసింది.అందులో చిన్న పిల్లల మర ణాలు సుమారు ఐదు వేలు దాటినట్లు నివేదికలు తెలియజేస్తున్నాయి.మిగితా వారు వృద్ధులు, మహి ళలు వివిధ కారణాల చేత సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలివెళ్ళలేని వారు ఉంటారనేది ప్రాధమిక అంచన. ఇక శిధిలాల్లో గల్లంతైన 2500 మంది పౌరుల్లోను చిన్నారుల సంఖ్య వెయ్యి దాకా ఉం టుందని గాజా ఆరోగ్య శాఖ చెబుతోంది.
ప్రస్తుతం గాజాలో డెబ్బై ఐదుశాతం భవనాలు పూర్తిగా ధ్వంసంకాగా,యాబై శాతంపైగా పాఠ శాల భవనాలు ద్వంసం ఐనట్లు అధికారుల అంచన.శిభిరాలలోని బాదితులకు త్రాగునీరు, ఆహారం దొరకక ఆహార నిల్వల కేంద్రాలపై లూఠీ చేస్తున్నారంటే పరిస్థితి ఎంత హృదయ విదా రకంగా ఉందో గమనించవచ్చు. ప్రస్తుతం పాలస్తీ నాలోని ఆస్పత్రులు, అంబులెన్సులు, శరణార్ధి శిభిరాలు పాఠశాలలపై బాబుల వర్షం కురిపిం చిన ఇజ్రాయిల్ సైన్యం అంతర్జాతీయంగా అపవాదును మూటగట్టుకుంది. ప్రస్తుతం గాజా ప్రాంతం గాని పాలస్తీనాలోని ఏ ప్రాంతం కూడా సురక్షితమైంది కాదు. పత్రికా విలేకరులను, ఐక్యరాజ్య సమితి నిర్వహించే శరణార్ధి శిభిరాలలో సహాయం చేస్తున్న ఉద్యోగులను,స్వచ్చంద సంస్థల వాలంటీర్లను కూడా వదలకుండా బాంబుల వర్షం కురిపిస్తుందంటే ఇజ్రాయిల్ సైన్యం ఎంతటి మానవ విధ్వంసానికి పాల్పడుతుందో అర్ధం చేసుకోవచ్చు.ఈ యుద్ధంలో క్షతగాత్రులుగా మిగిలిన చిన్నారులు బాంబులదాడిలో వికలాం గులుగా మారిన పిల్లలు తల్లిదండ్రులను కోల్పో యిన పిల్లల మానసికస్థితి దారుణంగా మారు తోందని ఐక్యరాజ్య సమితి ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది. యుద్ధం కారణంగా కూలిపోయిన తమ ఇండ్లను అక్కడే వదిలిన పుస్తకాలను, వారు ఆడు కున్న ఆట వస్తువులను,చనిపోయిన తల్లిదండ్రు లను బడులలోని జ్ఞాపకాలను తలుచుకుంటూ చాలామంది నిద్రకు దూరమవుతున్నారని, చికిత్స పొందేటప్పుడు కూడా అక్కడి దృశ్యాలు హాహాకా రాలు చూసి,ఆ మానసిక సంఘర్షణ నుండి ఇంకా బయటపడలేక ఎన్నోనిద్రలేని రాత్రులు గడుపుతూ చివరకు స్మశానంలో శాశ్వతంగా నిద్రపోతు న్నారు. ఇక బ్రతికున్న పిల్లలు ప్రస్తుతం ప్రత్యక్ష నరకం చూస్తున్నారని యూనిసెఫ్ (UచీI్పుజుఖీ) ప్రతినిధి “జేమ్స్ ఎల్డర”గాజాను సందర్శించి వ్యక్తంచేసిన మాటలు అవి. అంటే ప్రస్తుతం గాజా ఓ నెత్తుటి గాయాల భూమి అక్కడ పారుతున్న రక్తం,చిద్రమైన శరీరభాగాలు,నేలమట్టమైన ఇండ్లు ప్రత్యక్షమవుతున్నాయ్.
ఈ యుద్ధం ఎవరి కోసం? ఇజ్రాయిల్ పై యు ద్ధం ప్రకటించిన “హమాస” ఏం సాధించింది? తన లక్ష్యాన్ని సాధించిందా?అన్న ప్రశ్న “హమాస” వారు వేసుకుంటే మంచిదనేది నా అభిప్రాయం. పాలస్తీనా సమస్యను అంతర్జాతీయ సమాజం దృష్టికి తీసుకొనివచ్చినా “హమాస”అవలం భించిన దూకుడు చర్య వల్ల ఈరోజు పాలస్తీనాలో ఇజ్రాయిల్ సైన్యంద్వారా ఇంత విధ్వంసం జరుగు తోంది. పాలస్తీనా పరిస్థితి ఏమిటి? కోలుకోవ డానికి కొన్ని దశాబ్దాలు పట్టవచ్చును, చనిపోయిన చిన్నారుల ప్రాణాలను మాత్రం ఎవరు తిరిగి తీసుకొని రాలేరు. వారంతా ఎవరు? ఆ పిల్లలు ఆ ప్రాంతంలో పుట్టి ఏం పాపం చేశారు. వారేమైన ఇజ్రాయిల్ పై క్షిపణులు ఎక్కు పెట్టారా ? బాం బుల వర్షం కురిపించారా. తరగతి గదిలోనో, అమ్మ ఒడిలోనో ప్రశాంతంగా ఆడుకునే పసికూ నలు వారు. ప్రస్తుతం గాజాలో 16ఏళ్లలోపు చిన్నా రులు 8లక్షలదాకా ఉండొచ్చని అంచనా, వారం తా యుద్ధాన్ని యుద్ధ వాతావరణాన్ని పత్యక్షంగా చూస్తున్న వారే,అంటే భవిష్యత్తులో వారి మానసిక స్థితి ఎలా ఉంటుందో అర్ధం చేసు కోవచ్చు. ఇకయుద్ధంలో మరణించిన వారి తల్లి దండ్రులను మర్చిపోవటం అంత సులువైన విష యం కూడా కాదు.వారి భవిష్యత్తు ఏమిటో, వారి రక్షణ, వారి పోషణ ఎవరు చూసుకుంటారనేది ప్రశ్నార్ధకంగా మారింది. అలానే పిల్లల్ని కోల్పోయిన తల్లిదం డ్రులు కూడా మానసికంగా కుంగు బాటుకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉంది.గాజాలో ఈనెల రోజు ల్లోనే సుమారు 5500మంది చిన్నారులు జన్మించి నట్లు, ప్రస్తుతం ఆసుపత్రుల్లో 50వేల మంది గర్భిణీలు ఉన్నట్లు ఐక్యరాజ్య సమితికి చెందిన యునైటెడ్ నేషన్స్ పాపులేషన్ ఫండ్ సంస్థ వెల్లడించింది. అంటే యుద్ధ భూమిలోనే ఒక వైపు పిల్లల మరణాలు మరో వైపు జననాలు జరగడం బాదకల్గించే విషయం.బాలింతలకు పౌష్టికా హారం మాట అటుంచితే రెండు పూటల తిండి దొరకడం కష్టంగా ఉందని ఈ పరిస్థితుల్లో శిశువులు భవిష్యత్తులో పౌష్టిక ఆహార లోపాన్ని, ఇతర రుగ్మతలను ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుందని అలాగే యుద్ధం ద్వార వెలువడిన వివిధ రకాల రసయా నాలు కూడా పిల్లలపైచెడు ప్రభావంచూపే అవకా శం ఉందని డాక్టర్లు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
సర్వం కోల్పోయిన ఈ పిల్లలు భవిష్యత్తులో మళ్ళీ హింసాత్మక విధానాల వైపు మల్లే అవకాశం కూడా లేకపోలేదని మానసిక విశ్లేషకుల అంచన. ప్రస్తుతం అంతర్జాతీయ సమాజం ప్రస్తుతం ఏం చేయాలనేది ప్రశ్న ఇజ్రాయిల్ పాలస్తీనా మధ్య జరుగుతున్న యుద్ధాన్ని తాత్కాలికంగా విరమిం| Ÿజేసేలా ప్రపంచ దేశాలు ఇద్దరిపై ఒత్తిడి చేయాలి. విననిపక్షంలోఆంక్షలు విధించే ఏర్పాటు చేయాలి. అంతర్జాతీయ చట్టాలకు లోబడి పాలస్తీనా వారు, ఇజ్రాయిల్ ప్రభుత్వం కట్టుబడి ఉండేలా ఐక్య రాజ్యసమితి చొరవ తీసుకొని శాంతిస్థాపనకు కృషిచేయాలి.1947లో ఐక్యరాజ్య సమితి ప్రతిపా దించిన 181వ తీర్మాణం ప్రకారం ఇజ్రాయిల్ ఆక్రయించిన పాలస్తీనా భూభాగాలను అప్ప గించి యధాతద స్థితిని అమలు చేసి ఈ సమస్య కు శాశ్వత పరిష్కారం లభించేలా చర్యలు చేపట్టాలి.ఒక వైపు ఇజ్రాయిల్‌కు మద్దతుగా అమెరికా తన సైన్యాన్ని పంపి మరొక వైపు శాంతి చర్చల పేరిట హడావుడి చేయడం సభ్య సమాజం తలదించుకునేలా ఉంది. ఇజ్రాయిల్, పాలస్తీనాకు పొరుగు దేశాలైన అరబ్ దేశాలు లేదా ఇతర ప్రపంచ దేశాలు పాలస్తీనాలోని పిల్లలకు సంఘీ భావంగా వారికి పౌష్టిక ఆహారం, మందులు, దుస్తులు,త్రాగునీరు సరైన వసతి కల్పించే విధంగా చర్యలు చేపట్టాలి. తమవంతుగా సహకరించాలి కూడా యుద్ధం ద్వారా మానవ హననం మరియు నాగరికతా విధ్వంసం తప్ప ఏమిసాధించలేం అన్న విషయం ఇరు దేశాలు గమనించాలి.
రష్యాఉక్రెయిన్ యుద్ధంలో లక్షలాది మంది ఉక్రెయిన్ పౌరులు పొరుగు దేశాలకు వలసవెళ్ళిన చిత్రాలు ఇంకా కళ్ళముందు మెదులుతూనే ఉన్నాయ్ అలాగే అఫ్ఘనిస్తాన్,సిరియా,లిబియా దేశా లలోని అంతర్ యుద్ధాలలో సరిహద్దులు దాటు తున్న పసిపిల్లలను, సముద్రాలు దాటుతూ మర ణించిన పసిపిల్లల చిత్రాలను మర్చిపోలేం. అంతెందుకు 1984 డిసెంబర్ 3న మధ్యప్రదేశ్ లోని భోపాల్ నగరంలోని “యూనియన్ కార్బైడ్ ఫ్యాక్టరీ నుండి అర్ధరాత్రి వెలువడిన “మిథైల్ ఐసోసైనడ” అనే విషవాయువును పీల్చిన పిల్లలు, పెద్దలు రాత్రికి రాత్రే నిద్రలో నుండి శాశ్వత నిద్ర లోకి జారుకున్న సంఘటన అందరికి తెలిసినదే. అది జరిగి నాలుగు దశాబ్దాలు దాటిన ఇంకా ఆ విష ప్రభావం ద్వార శారీరక మానసిక వైకల్యంతో నేటికి పిల్లలు జన్మిస్తున్నారంటే నాడు ఎంత దారుణం జరిగిందో దానిప్రభావం ఏమిటో అర్ధం చేసుకోవచ్చు.“మంచి వాతావరణం కల్పించలేని పాలకులు ఉన్నంత కాలం వారి హక్కుల కోసం సంఘర్షణ జరుగుతూనే ఉంటది”. గత ఎనిమిది దశాబ్దాలుగా జరుగుతున్న ఇజ్రాయిల్ పాలస్తీనా సమస్య ఈ యుద్ధంతోనైనా శాశ్వతంగా సమిసి పోతే ప్రపంచం సంతోషిస్తుంది. లేనిపక్షంలో ఈ యుద్ధ భూమిలో పుట్టిన పిల్లలే పెరిగి పెద్దవారై మళ్ళీ ఇజ్రాయిల్‌పై తుపాకి ఎక్కుపెట్టరని గ్యా రంటీ ఏమిలేదు.జర్మనీ నియంత “హిట్లర” బాల్యంలో ఓయూదు టీచర్ ద్వార శిక్షింపబడి పెరిగి పెద్దవాడైన తరువాత జర్మని ఛాన్సలర్‌గా పదవిని చేపట్టి లక్షలాది యూదులను చంపిన సంఘటన చరిత్రలో చదివాం.పిల్లల్ని దైవ ప్రసా దంగా భావించే సంస్కృతి మనది అలాంటి పిల్లల్ని కోల్పోయిన తల్లిదండ్రులు, తల్లిదండ్రులను కోల్పో యిన పిల్లలు మానసికంగా కోలుకుంటారని ఊహించడం కష్టం. పిల్లల జ్ఞాపకాలు తలుచుకొని తల్లిదండ్రులు తల్లిదండ్రుల లోటును గుర్తుచేసు కొని పిల్లలు మానసిక కుంగుబాటుకు గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది. భవిష్యత్తులో వాళ్ళు హింసాత్మక పద్దతుల వైపు మల్లే ప్రమాదం కూడా లేకపోలేదు. అలా జరిగితే ఇజ్రాయిల్ పాలస్తీనా సమస్యను మరో వందేళ్ళ వరకు కూడా పరిష్కరించలేం. అందుకే మనుషుల్ని మనుషులు చంపుకోవటం కాదు,కలిసిమెలిసి జీవించే విధానాలను పాలకులు అవలంబించి పాలస్తీనీయన్లు కోరుతున్న భూభా గం వారికే అప్పగించి ఐక్యరాజ్య సమితి చేసిన తీర్మానాలను ఇజ్రాయిల్ గౌరవించి సోదర భావం తో మసలే ప్రయత్నం చెయ్యాలి లేనిపక్షంలో భవిష్యత్తులో మళ్ళీ రెండు దేశాల మధ్య హింస చెలరేగే ప్రమాదం కూడా లేకపోలేదు. పొరుగున ఉన్న సౌది అరేబియా దేశంతో శాంతి ఒప్పందా లు చేసుకోవాలనుకుంటున్న ఇజ్రాయిల్ తన ప్రక్కనే వున్న “పాలస్తీనా” ప్రజలను శత్రువు లుగా చూడటంలో అర్ధం లేదు. “హమాస” కూడా శత్రు దుర్బేద్యంగా ఉన్న ఇజ్రాయిల్ ను కవ్విస్తే నష్టం ఏ స్థాయిలో ఉంటుందో ఈ యుద్ధం ద్వారా నైనా గ్రహించి శాంతి చర్చలకు ముగ్గుచూపి ప్రాణ నష్టం జరగకుండా తనపట్టును వీడి బందీలుగా ఉన్న ఇజ్రాయిల్ పౌరులను విడిచిపెట్టాలి. ఇక నైనా రెండు దేశాలు ఒకమెట్టుదిగి హింసకు స్వస్తి పలికి ఇక ముందు కలిసిమెలిసి ప్రపంచానికి ఒక శాంతి సందేశం పంపాలి.అగ్రరాజ్యాలు లేదా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు చిన్న దేశాలపై పెత్తనం చెలాయించాలనుకోవడం,అణుబాంబులను పోగే సుకోవడం కన్నా వాటికి ఐన ఖర్చును పేదదేశా లలోని పసి పిల్లలకు, పాఠశాలలకు, మౌళిక సదు పాయాల కల్పనకు సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అం దించి వారి అభివృద్ధికి పాటుపడాలి. అప్పుడే ప్రపంచంలోని అంతరాలను పిల్లల్లో నైపుణ్యాలను పెంపొందించి సమాజంలో వారిని కూడా భాగ స్వామ్యులను చెయ్యగలిగిన వారమవుతాం. అయి న అందరం ఆదిమ సమాజం నుండి వచ్చిన వారమనే విషయం మరవకూడదు.ఇజ్రాయిల్ పాలస్తీనా ప్రాంతాలు మూడు మతాల (యూ దులు,క్రైస్తవులు,ముస్లింలు) సమాహారం అలాం టిది హింస కన్న శాంతియుతంగా జీవించే అల వాటును క్రమంగా వీరు అలవరచుకోవాలి. ఇజ్రా యిల్ పాలస్తీనా భూభాగాలు ప్రవక్తలైన “ఏసు క్రీస్తు, మహమ్మద” సంచరించిన ప్రదేశాలు అటు వంటి ప్రాంతాలను యుద్దాలతో, రక్తంతో తడపా లనుకోవడం అవివేకం.కలింగ యుద్ధంతో (క్రీస్తు శకం261)లక్షల మందిని చంపిన అశోకు డు చివరికి భౌద్ధమతం స్వీకరించిశాంతి మంత్రం పఠించిన విషయం మనకు తెలిసిందే కదా. – డా.మహ్మద్ హసన్
వ్యాసకర్త:- సహాయ ఆచార్యులు,రాజనీతి విశ్లేషకులు,

ఏదో అలజడి వుండింది.ఆశాభావం ఉం డింది. అదీ కాకపోతే ఎలాగైనా ముందుకు పోవాలనే తెగింపు. శాసనసభ ఎన్నికల ఫలితాలు నేపథ్యంలో ప్రస్తుతం సంధి దశ ఏదో అవాస్త వికంగా గోచరిస్తున్నంది. ఒక రాజకీయ శక్తిగా బీజేపీ అజేయమైందనీ, అంత కన్నా ముఖ్యంగా దాని స్థానం మరెవరూ తీసుకోలే రని ఒక కథనాన్ని వ్యాపింపచేయడంలో బీజేపీ, ఆరెస్సెస్‌లు నిమగ్నమై ఉన్నాయి. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఎక్కడకు చేరుస్తున్నది?
ఇప్పుడు ఐఐటీలకు జేఈఈ కూడా వచ్చి చేరింది.2026లో ఇది పరాకాష్టకు చేరింది. ఈమొత్తం వ్యవహారంలో మరీ చాలా దారుణమైన అంశమేమంటే మానవ వనరుల మంత్రిత్వశాఖకు,ఇంకా చెప్పా లంటే మొత్తం ప్రభుత్వానికి జవాబుదారీ తనం బొత్తిగా లేకుండా పోవడం,ప్రజా స్వామ్యం పేరు చెప్పుకునే ప్రభుత్వం ఏదైనా సరే కనీసంగా బాధ్యతాయుతంగా స్పందించి ఉండేది.కానీ హతవిధీ!ఎలాంటి ప్రతి విమర్శకూ అవకాశమే లేని ఆలోచ నకే తావివ్వని ప్రస్తుత వాతావరణంలో మనకు ఇసుకలో తలదూర్చే ఉష్ట్రపక్షులు మాత్రమే ఉన్నాయి.ఫాసిస్టు తరహా జంతు జాలం పెరగడానికిది బాగా అనువైన వాతావరణం.
డిజిటల్ రంగస్థలం..
ఇలా ఎందుకు జరుగుతుంది?కనీసంగా జరగాల్సింది హెచఆర్‌డీ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామా చేయడం.ఎన్నికైన ఒక ప్రభుత్వంపై యువత విశ్వాసం పునరుద్ద రింప బడాలంటే అది తప్పనిసరి.అయితే ఇది కేవలం 2026పరీక్షలకు సంబంధించిన సమ స్య మాత్రమే కాదు.చాలా సంత్స రాలుగా ఎన్‌టీఏ జరుపుతూ వస్తున్న 70కిపైగా పరీక్షల పరిస్థితి అనుమానాస్పదంగా మారి పోయింది.అందువల్ల తీవ్రమైన చర్య ఏదో తప్పక జరగాలి.యువజనుల సమిష్టి బృందా లకు ప్రతీకగా మారిన బొద్దింకలు యుద్దానికి దిగాయి.వెనక్క తిరిగిచూస్తే ఇదిజరగవలసి ఉండిందే.నిరీక్షణలోఉన్నదే.ఈ వైఫల్యం మరీ ముఖ్యంగా జవాబుదా రీతనం అన్నది మృద్యం కావడం ఏదో ఒక విధమైన తిరుగుబాటుకుదారితీసి ఉండేది.ఈరోజున యువజనులు దద్దమ్మలు కాదు.డిజిటల్ ప్రపంచంలో ప్రతిభ చూప గలవారే.కనుక వారి నిరసనకు అంతర్జా లమే రంగస్థలం కావడం తథ్యం. ప్రజా స్వామ్యం అంటే కేవలం ఎన్నికలు జరిగే వ్యవస్థ కాదు. ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రజల ఆత్మగౌరవం, ప్రజల భాగస్వా మ్యం,ప్రజల ప్రశ్నించే హక్కు.ఈదేశాన్ని ఎవరు పాలించాలి,ఎవరు అధికారంలో ఉండాలి,ఎవరు ప్రజల విశ్వా సాన్ని కోల్పోవాలి అన్న తుది నిర్ణయాన్ని చివరికి ప్రజలే తీసుకుంటారు.రాజకీయ నాయ కులు మారుతారు,ప్రభుత్వాలు మారు తాయి,అధికారులు మారుతారు, న్యాయ మూర్తులు కూడా మారుతారు.కానీ ప్రజలే శాశ్వతం.అందుకే ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజల గొంతును గౌరవించడం అంటే దేశాన్ని గౌరవించడం.ప్రశ్నించే స్వరాన్ని వినడం అంటే రాజ్యాంగాన్ని గౌరవించడం.అలాంటి ప్రజాస్వామ్య దేశంలో ప్రశ్నించే యువతను, నిరుద్యోగులను,సామాజిక మాధ్యమాల్లో ప్రభుత్వాలను లేదా వ్యవస్థను ప్రశ్నించే వర్గాలను “బొద్దింకలు”వంటి జీవులతో పోల్చ డం కేవలం ఒకపదప్ర యోగం కాదు; అది ఒక ప్రమాదకరమైన సామాజిక-రాజకీయ భావజాలానికి సంకేతం.ఎందుకంటే చరిత్ర మనకు స్పష్టంగా నేర్పిన ఒకసత్యం ఉంది. ఒక సమాజం ముందుగా మనిషిని అగౌరవ పరుస్తుంది,తర్వాత అతని హక్కులను తీసి పడేస్తుంది. ఒక మనిషిని మనిషిగా కాకుండా అసహ్యకరమైన జీవిగా చిత్రీకరించే భాష ఎప్పు డూ సమానత్వానికి దారి తీసింది కాదు.. అది ఎల్లప్పుడూ అణచి వేతకు,వివక్షకు,నియంత్రణ త్వానికి మాత్రమే దారి తీసింది.అందుకే గుర్రం జాషువా తన గబ్బిలం ద్వారా భారత సమాజం లోని కులాధారిత అమానవీయతను తీవ్రంగా ప్రశ్నించాడు.సమాజం అసహ్యంగా చూసే గబ్బి లానికైనా దేవాలయంలోకి ప్రవేశించే హక్కు ఉం దిగానీ,ఒక మనిషికి మాత్రం లేదని ఆయన తన కవిత్వంద్వారా చెప్పినప్పుడు,అది కేవలం సాహిత్య ప్రకటన కాదు అది మనిషిని మనిషిగా చూడని సంస్కృతిపై ఒకచారిత్రక తిరుగుబాటు.వేలఏళ్లుగా ఈ దేశంలో అణగారిన వర్గాలను‘తక్కువ మను షులు’,‘అస్పృశ్యులు’,‘అర్హత లేనివారు’గా చిత్రీక రించే సంస్కృతి ఎలా పనిచేసిందో మనచరిత్ర చెబుతోంది.అదే భావజాలం ఆధునిక భాషలో,కొత్త రూపాల్లో మళ్లీ బయటపడటం ఆందోళనకరం. భాష అనేది కేవలం భావాలు తెలుపుకునే సాధనం మాత్రమే కాదు.అది సంస్కృతిని నిర్మించే శక్తి.ఒక మాట సమాజాన్ని నిర్మించగలదు; అదే మాట సమాజాన్ని విషపూరితం చేయగలదు.‘బొద్దింక’ వంటి పదాలు కేవలం అవమా నపరిచే పదాలు కావు,అవి ఒక వర్గాన్ని‘మనుషులుగా చూడ కూడదు’ అనే ప్రమాదక రమైన మానసికతకు బీజం వేస్తాయి.చరిత్రలో నియంతృత్వ పాలనలు కూడా ఇలాగే ప్రారంభమయ్యాయి. ముందుగా ప్రశ్నించే వర్గాలను అపహాస్యం చేశారు.తర్వాత వారి గౌరవాన్ని ధ్వంసం చేశారు.చివరికి వారి స్వేచ్ఛను హరించారు.అందుకే ప్రజాస్వామ్యంలో అధికార స్థానాల్లోఉన్న వ్యక్తుల భాష మరింత బాధ్యతాయుతంగా ఉండాలి.ఒకవేళ ప్రశ్నించే యువతనే‘బొద్దింకలు’అయితే,ఈ దేశంలో అవి నీతి,అక్రమాలు,అవకాశాల దోపిడీ ద్వారా లక్ష లాది ఉద్యోగ అవకాశాలను నాశనం చేసినవారు చీడపురుగులా? ఇంట్లోకోట్ల డబ్బుబ్లాక్ మనీ దాచుకొని బట్టబయలు అయిన వారిని ఏమనాలి? ఎందుకంటే ఈరోజు నిరుద్యోగం అనేది యువత వైఫ ల్యం కాదు.అది వ్యవస్థ వైఫల్యం.కొందరు అధికార యంత్రాంగాల్లో,రాజకీయ వ్యవస్థల్లో, నియామక వ్యవస్థల్లో పెరిగిన అవినీతి,అక్రమ నియామకాలు, పరీక్షా లీకులు,అవకాశాల కేంద్రీ కరణ వల్లే నిరుద్యోగం ఈదేశంపై ఒకసామాజిక గాయం లాగా మారింది.ఈ నిరుద్యోగ సంక్షోభం ప్రభావం సమాజంలోని అన్ని వర్గాలపై ఒకేలా పడటం లేదు. ముఖ్యంగా దళితులు, బహుజను లు, వెనుకబడిన వర్గాల యువత ఎక్కువగా ఈ బాధను మోస్తు న్నారు. రాజకీయ సమానత్వం రాజ్యాంగం ఇచ్చింది. ఓటు హక్కు అందరికీ ఉంది. కానీ సామాజిక సమానత్వం, ఆర్థిక సమానత్వం ఇంకా చాలా దూరంలో ఉన్నాయి. చదువుకున్నా అవకాశాలు అందకపోవడం, ప్రతిభ ఉన్నా వ్యవస్థలో చోటు దక్కకపోవడం, కులం, ఆర్థిక స్థితి కారణంగా వెనుకబడిపోవడం ఇప్పటికీ ఒక కఠినమైన వాస్తవం.
ఒక నిరుద్యోగ యువకుడి జీవితం కేవలం ఒక గణాంకం కాదు. అతని వెనుక ఒక కుటుంబం ఉంటుంది. తల్లిదండ్రుల ఆశలు ఉంటాయి. అప్పులు ఉంటాయి. సంవత్సరాల కష్టపడి చది విన శ్రమ ఉంటుంది. కానీ చివరికి పరీక్షలు లీకవుతాయి, ఉద్యో గాలు అమ్ముడవుతాయి, అవకాశాలు కొందరి చేతుల్లో బందీలవు తాయి. అలాంటి పరిస్థితుల్లో యువత ప్రశ్నిస్తే, వారి గొంతును అసహ్యకరమైన జీవులతో పోల్చడం అంటే బాధితులనే నిందించడం అవుతుంది. ఇది ప్రజాస్వామ్య భాష కాదు; ఇది అధికార అహంకార భాష.
ప్రజాస్వామ్యం ప్రశ్నలతో బతుకుతుంది. నియంతృత్వం ప్రశ్నలను చంపి బతుకుతుంది. ప్రశ్నించే యువత దేశానికి ప్రమా దం కాదు; ప్రశ్నను అణచివేయాలనుకునే సంస్కృతే దేశానికి అసలు ప్రమాదం. ఎందుకంటే ఈ దేశంలో అంతో ఇంతో ప్రజాస్వామ్యం ఇంకా బతికి ఉందంటే, అది ప్రశ్నించే గొంతుల వల్లే. అధికారాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యం వల్లే. సమానత్వం కోసం నిలబడే యువత వల్లే.ఈ దేశాన్ని నిర్మించేది అధికార కుర్చీలు కాదు. ప్రజల విశ్వాసం.ప్రజల గౌరవం. ఒక నిరు ద్యోగ యువకుడి కన్నీరు,ఒక అణగారిన వర్గం ఆవేదన,ఒక ప్రశ్నించే గొంతు ఇవే ప్రజాస్వామ్యా నికి నిజమైన పునాదులు. ఆ గొంతును పురుగులతో పోల్చే సమాజం చివరికి తన మానవత్వాన్నే కోల్పోతుంది.ఈ దేశంలో అంతో కొంతో ప్రజాస్వామ్యం బతికి ఉంది అంటే అది కేవలం ప్రశ్నించే గొంతు వల్లనే. ‘కొందరి’ అగ్రకుల భాషలో చెప్పాలంటే ‘బొద్దింకల’ వల్లే !!! – ఫౌజాన్
-వ్యాసకర్త :` న్యాయశాస్త్ర విద్యార్థి, హైదరాబాద్

“ఉత్తరాంధ్ర జిల్లాలోగల ప్రభుత్వసాంఘీక,గిరిజనసంక్షేమ వసతిగృహాలు సమస్యల కొలిమిలో కొట్టుమిట్టులాడు తున్నాయి.పేద విద్యార్థులకు మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించవలసిన బాధ్యత ప్రభుత్వాలపైఉన్నా ఆదిశగా వసతిగృహాల్లో కనిపించడం లేదు.వేసవి సెలవులు ముగిస్తున్న శిధిలావస్థుల్లో ఉన్నవసతి గృహ భవనాలు మరమత్తులకు నోచుకోక పోవడం వసతిగృహాల్లోకి చేరే విద్యార్ధులు ఆందోళనవ్యక్తం చేస్తున్నారు.”               - జి ఎన్ వి సతీష్ 

అధికారుల మాటల్లో వినిపించే సౌకర్యాలు.. బూతద్దం పెట్టి వెతికినా దొరకటం లేదు.కాలకృత్యాల నుంచి నిద్రపోయే వరకూ పాఠశాలకు వెళ్లి తిరిగి వచ్చే వరకు నిత్యం సమస్యలతో విద్యార్థులు ఓసాహ సమే చేస్తున్నారని చెప్పాలి.వసతి గృహాల్లోనే కాదు.. భవనాల చుట్టూ వాతా వరణం పరిస్థతులు అద్వా నంగా కన్పిస్తున్నాయి.
పేరుకే వసతి గృహం..
అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా కేంద్రంలోని పాడేరు గిరిజన సంక్షేమ పాఠశాలలో నెలకొన్న సమస్యల తాండవం ఇది..ఏజెన్సీవ్యాప్తంగా 115 ఆశ్రమ పాఠ శాలలో ఉంటే అందులో 15వరకు గిరిజన గురుకుల పాఠశాలున్నాయి. విద్యార్థులకు సరైన మరుగుదొడ్లు, కిటికీలు లేని వసతి గృహాలు బీటలు వారిన గోడలు, అపరిశుభ్రమైన పరిసరాలు దర్శనమిస్తాయి.నీటి సదుపాయం కూడా అంతంత మాత్రమే అయినా నీటి నిల్వచేసే ట్యాంకు నాచు పట్టి పురుగులు తాండ విస్తున్నాయి.ప్రభుత్వ గిరిజన ఆశ్రమ పాఠశాల వసతి గృహాలు అంటేనే సమస్యలు ఉంటాయనే విధంగా అధికారుల తీరు కనిపిస్తోంది.గత ఏడాదిలో పాడేరు లో తలార్ సింగి బాలురు పాఠశాలలో 500 మందికు పైగాఉన్న విద్యార్థులు ఈసమస్యలు ఎదుర్కొం టున్నా..అధికారులకు మాత్రం ఇవేవి కనిపించక పోవడం దురదృష్టకరం..పిల్లలు ఉండటానికి గదుల్లో సరైన సౌకర్యాలు లేక తీవ్ర ఇబ్బంది పడుతున్నా.. ప్రభుత్వం ఇటీవల నిర్మించిన కొత్త వసతి గృహాన్ని కళాశాల విద్యార్థులకు ఇవ్వడంతో తీవ్ర ఇబ్బందులు ఎదుర్కోవల్సి వస్తోంది.అక్కడ వసతిగృహాలకు మైయిన్ గేటు లేకపోవటంతో పశువులు,పందులు లోపల సేదతీరుతున్నాయి.ప్రభుత్వ గిరిజన సంక్షేమ ఆశ్రమ పాఠశాల వసతి గృహాల్లో కనీస సౌకర్యాలు అయినా అధికార పాలక వర్గాలు కల్పించాలని పూర్వ విద్యార్థులు కోరుతున్నారు.
డార్మెటరీ గదుల్లో ఇక్కట్లు..
గిరిజన సంక్షేమ ఇంగ్లిష్ మీడియం పాడేరు పాఠ శాలలో విద్యార్థినిలు తరగతి గదిలోనే డార్మెటరీ ఉండడంతో ఇక్కట్లు పడుతున్నారు.చలి మంటలు వేసు కోలేక, సరిపడా దుప్పట్లు లేక, గుంపులు గుంపులుగా కూర్చుని చలికి ఉపశమనం పొందుతున్నారు. మెనూ పరిశీలించగా శుక్రవారం పొంగలి శెనగ చెట్నీ గుడ్డు ఇవ్వవలసి ఉంది..అయితే పొంగలి మాత్రమే సిద్ధం చేశారు.. వర్కర్‌ను ప్రశ్నించగా తమకు గుడ్లు ఇవ్వ లేదని చెప్పారు. పిల్లల్ని ప్రశ్నించగా గుడ్లు ఎప్పుడు పెట్టారో తెలియని అయోమయ పరిస్థితిలో ఉన్నారు. పాడేరు ఏపీఆర్‌లో నిర్వహిస్తున్న ఏకలవ్య పాఠశాలలో మూడు మండలాలకు చెందిన విద్యార్థులు ఒకే చోట ఉన్నారు. అదే డార్మెటరీ.. అదే తరగతి గది..అక్కడే పుస్తకాలు,అక్కడే బకెట్లుతో నిండిపోయింది.నీళ్లు లేక తెల్లవారుజాము మూడు గంటల నుంచి మెస్ నుంచి మోసుకొస్తూ 300 మంది పైబడి విద్యార్థినులు.. ఇక్కట్లు గురవుతున్నారు.సరైన సెక్యూరిటీ లేక భయభ్రాంతులకు గురవుతున్నామని.. నీటి సదుపా యం,బాత్రూం సదుపాయం సరిగా లేదని ఆవేదన చెందారు. పశువుల సైతం లోనికి వచ్చి ఆరబెట్టిన బట్టలు పాడు చేస్తున్నాయన్నారు. అధికారులు తమకు త్వరితగతిన ఏకలవ్య పాఠశాల నిర్మించి వసతి కల్పిం చాలని విద్యార్థినిలు కోరుతున్నారు.
ప్రభుత్వంపై హాకోర్టు ఘాటు వ్యాఖ్యలు
సంక్షేమశాఖ ఆధ్వర్యంలోని వసతి గృహాల్లో పరిస్థితు లపై రాష్ట్ర హైకోర్టు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసింది. విద్యార్థులు నేలపైనే పడుకోవడాన్ని నిరసిస్తూ.. ఇలాంటి పరిస్థితులు ఉంటే మన పిల్లల్ని అక్కడ చేరు స్తామా అంటూ ప్రభుత్వాన్ని నిలదీసింది. విద్యార్థులు పడుకోవడానికి మంచం,పరువు అందించడం ప్రభు త్వ బాధ్యత కాదా అంటూ హైకోర్టు ప్రశ్నించింది. వసతి గృహాల్లో సౌకర్యాల లేమిపై రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రభుత్వంపై అసహనం వ్యక్తం చేసింది. విద్యార్థులు పడుకోవడానికి కనీసం మంచం,పరువు సౌకర్యం కల్పించకపోవడంపై విచారం వ్యక్తం చేసింది. విద్యా ర్థులకు కనీస వసతులు కల్పించడం ప్రభుత్వం బాధ్యత కాదా అంటూ..ఇలాంటి పరిస్థితులు ఉండే మన పిల్లల్ని అక్కడ చేరుస్తామా అంటూ ప్రభుత్వాన్ని గట్టిగా ప్రశ్నించింది.ఎటువంటి సమాజంలో మనం బతుకు తున్నాం. ఇలాంటి పరిస్థితులు చాలా దురదృష్టకరం అంటూ ఆవేదన వ్యక్తం చేసింది.సాంఘింక సంక్షేమ గురుకుల పాఠశాలలు,వసతి గృహాల్లో పేద విద్యార్థులే చదువుతుంటారని,ఇతరులతో సమానంగా వారికి సౌకర్యాలు కల్పించాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వంపై ఉందని స్పష్టం చేసింది.రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా ఉన్న 190 గురుకుల పాఠశాలల్లో లక్షా 70వేల మంది విద్యార్థు లకు మంచాలు, నాణ్యమైన పరుపులు ఇచ్చే వ్యవహా రంపై నిర్ణయం తీసుకోవాలని రాష్ట్రప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించింది.400 వందలమంది విద్యార్థులకు రెం డు టాయిలెట్లు ఉండటంపై ఆశ్ఛర్యం వ్యక్తం చేసింది.
నీళ్ల పప్పు..పురుగుల అన్నం..
అంబేడ్కర్ కోనసీమ జిల్లాలోని గోడి గ్రామంలో సాంఘిక సంక్షేమశాఖ గురుకుల పాఠశాల, వసతి గృహంలో అసౌకర్యాలపై సామాజిక కార్యకర్త బాజ్జీ దాఖలు చేసిన పిల్‌పై విచారణ జరిపిన హైకోర్టు.. కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది.విద్యార్థులకు మంచాలు, పరుపులు లేక కిందే పడుకుంటున్నారని..కనీసం దుప్పట్లు అందించడం లేదని పిటిషనర్ తరపు న్యాయ వాదులు వాదనలు వినిపించారు. ప్రభుత్వ న్యాయ వాది వాదనలు వినిపిస్తూ..వసతుల మెరుగు పరిచేం దుకు నిధులు విడుదల చేస్తూ జీవో ఇచ్చినట్లు తెలిపారు.వసతి గృహంలో సౌకర్యాల కల్పనకు ఏమి చర్యలు తీసుకున్నారో నివేదిక ఇవ్వాలని అధికారులను ఆదేశించింది. విచారణ నాలుగు వారాలకు వాయిదా వేసింది.వసతి గృహానికి కేటాయించిన 84లక్షల నిధులను సరైన మార్గంలో వినియోగించాలని ఇంజ నీర్లను హైకోర్టు ఆదేశించింది.
పనులన్ని పూర్తయ్యాక హైకోర్టు సీనియర్ అధికారి పనులను పరిశీలిస్తారని,లోపాలేమైనా ఉంటే ఆ ఇద్దరు ఇంజనీర్లు వ్యక్తిగతంగా బాధ్యులవుతారని హెచ్చ రిం చింది.నాణ్యతవిషయంలో రాజీపడొద్దని పేర్కొంది. ప్రతి పైసాకు జవాబుదారీతనంగా ఉండాలంది. విద్యార్థులకు అందిస్తున్న ఆహార నాణ్యతను పరిశీలిం చేందు జిల్లా న్యాయసేవాధికార సంస్థ కార్యదర్శి అకస్మిక తనిఖీలు చేయాలని పేర్కొంది. ఇదే కాకుండా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విద్యార్థులకు మంచాలు, పరుపులు ఇచ్చే విషయంపై తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని కోర్టు ముందు ఉంచాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ధీరజ్‌సింగ్‌ఠాకుర్,జస్టిస్ ఆర్. రఘునందన్‌రావుతో కూడిన ధర్మాసనం ఆదేశిం చింది.విచారణను నాలుగు వారాలకు వాయిదా వేసిం ది. గోడి వసతి గృహంలో దయనీయ పరిస్థితులను న్యాయస్థానం దృష్టికి తెచ్చినందుకు పిటిషనర్ బాబ్జీని అభినందిస్తున్నట్లు హైరోర్టు ధర్మాసనం పేర్కొంది.
అరకొర సౌకర్యాలతో విద్యార్థుల అవస్థలు
శ్రీకాకుళం జిల్లా లక్ష్మీనర్సుపేటలోని ఎస్సీ సాంఘిక సంక్షేమ వసతి గృహం శిథిలావస్థకు చేరి ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నామని విద్యార్థులు ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. దీంతోపాటు వసతి భవనంలో మౌలిక వస తుల కొరతతో తీవ్రఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నామని వాపోయారు.పాలకులు,అధికారుల నిర్లక్ష్యం ఆ విద్యా ర్థుల పాలిట శాపంగా మారుతున్నాయి. శ్రీకాకుళం జిల్లా ఎల్.ఎన్.పేట మండలం లక్ష్మీనర్సుపేట గ్రామం లో ఎస్సీసాంఘిక సంక్షేమ బాలురు వసతి గృహం శిథిలావస్థకు చేరి కూలిపోయేస్థితిలో ఉన్నా పట్టించు కునే నాధుడే లేడంటూ విద్యార్థులు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.వసతిగృహం స్లాబ్ నుంచి పెచ్చులు ఊడి ఊచలు వేలాడుతుండడంతో భవనం ఎప్పుడు కూలి పోతుందో అని విద్యార్థులు భయాందోళనకు గురవు తున్నారు.శిథిలావస్థకు చేరిన వసతి గృహంతో ఇబ్బం దులు ఎదుర్కొంటున్నామని విద్యార్థులు ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. సుమారు 70మంది విద్యార్థు లున్న వసతి భవనంలో మౌలిక వసతుల కొరతతో తీవ్ర ఇబ్బం దులు ఎదుర్కొంటున్నామని వాపోతు న్నారు. శిథిలా వస్థకు చేరిన భవనంపై పెచ్చులూడి తమపై పడతున్నా యని,నిద్రించే సమయంలో చాలాసార్లు తమపై పెచ్చులూడి పడిపోయాయి అంటూ విద్యా ర్థులు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.వసతి గృహ పరిస్థితిపై స్థానిక ప్రజాప్రతినిధులకు, అధికారులకు పలుమార్లు ఫిర్యాదు చేసినా చర్యలు చేపట్టలేదని హాస్టల్ వార్డెన్ తెలిపారు.ప్రభుత్వం వెంటనే స్పందించి నూతన వసతి గృహం నిర్మించాలని విద్యార్థులు కోరుతున్నారు.వసతి గృహం శిథిలావస్థకుచేరి మూడేళ్లు గడుస్తున్నా అధి కార యంత్రాంగం కనీసం స్పందించిన దాఖలు లేవంటూ విద్యార్థులు తీవ్ర ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. 70మంది విద్యార్థులున్న ఈ వసతి గృహంలో తాగు నీటి సరఫరా,మరుగుదొడ్లు నిర్వహణ సక్రమంగా లేక తీవ్ర అవస్థలు పడుతున్నామని తెలిపారు. వర్షం వస్తే గదిలో నీరు కారడంతో పాటు భోజనం చేసేట ప్పుడు పైకప్పు నుంచి పెచ్చులూడి పడుతున్నాయంటూ వాపోయారు. వంటగది,భోజనశాల పూర్తిగా ధ్వంసమై శిథిలవస్థకు చేరడంతో పైకప్పు పడిపోకుండా కర్రలను దన్నుగా పెట్టి అధికారులు కాలం వెల్లదీస్తున్నారు. దీంతో ఎప్పుడు ఏ ప్రమాదం ముంచుకొస్తుందోనని విద్యార్థులు తల్లిదండ్రులు ఆందోళన చెందుతున్నారు. వసతి గృహం పరిస్థితిపై స్థానిక ప్రజాప్రతినిధులకు, అధికారులకు ఎన్నిసార్లు ఫిర్యాదులు చేసినా ఫలితం శూన్యం అంటున్నారు. ఈచుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో ఈ వసతిగృహం ఒకటే ఉండడంతో చేసేదేంలేక పేద విద్యార్థులందరూ ఇక్కడే చేరాల్సి వస్తుందని వాపోతున్నారు. ఇప్పటికైనా ప్రభుత్వ అధికారులు దీనిపై స్పందించి వెంటనే నూతన వసతిగృహాన్ని నిర్మించి..విద్యార్థులను ఆదుకోవాలని విజ్ఞప్తి చేస్తు న్నారు.

దేశవ్యాప్తంగా గిరిజన జనాభా అధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో తెలంగాణ పదకొండో స్థానంలోఉంది. రాష్ట్రంలోని గిరిజనుల అభివృద్ధికి ప్రభుత్వాల పరంగా ఎన్ని చర్యలు చేపడుతున్నా,అన్ని తెగలూ సమానంగా అభివృద్ధి చెందడం లేదు. దీంతో అంతర్గత అసమానతలు,అభివృద్ధి లో తారతమ్యాలు నెలకొంటున్నాయి.కేంద్ర ప్రభుత్వ నిర్దేశిత ప్రమాణాల మేరకు అత్యంత వెనుకబడిన,ప్రత్యేక రక్షణ అవ సరం ఉన్న చెంచులు కోలాం,కొండరెడ్డి, తోటి వంటి నాలుగు తెగలను తెలంగాణలో ఆదిమ గిరిజన తెగలు (పి.వి.టి.జి)గా గుర్తించారు.ఇందులో చెంచులు నాగర్క ర్నూల్,మహబూబ్నగర్,నల్గొండ, వికారా బాద్,రంగారెడ్డి జిల్లాల్లో విస్తరించిన అటవీ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.వీరి సంప్రదాయ వృత్తి వేట. అటవీ ఆధారిత జీవన విధానం నుంచి స్థిర వ్యవసాయానికి మార్పు చెందు తున్నారు. కలపయేతర అటవీ ఉత్పత్తులైన జిగురు,తేనె,కొండ చీపుర్ల సేకరణ వీరికి ప్రధాన ఆదాయ వనరులు.కొండరెడ్డి గిరిజ నులు భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలో గోదావరి తీర అటవీ ప్రాంతాల్లో సాంప్రదాయకంగా పోడు వ్యవసాయం చేస్తున్నారు.వెదురు బుట్టలు,అలంకరణ వస్తువుల తయారీతో పాటు అటవీ కూలీ పని,మొక్కల పెంపకం వంటివి చేస్తారు.చింతపండు,తేనె,ఉసిరి వంటి ఉత్పత్తుల సేకరణ వీరి ప్రధాన జీవనోపాధి. తోటి తెగవారు ప్రధానంగా ఉమ్మడి ఆదిలా బాద్ జిల్లాలోని ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తు న్నారు. గోండులతో సంబంధాలున్న సాంస్కృ తిక వాహకులుగా ప్రసిద్ధి.వంశపారంపర్యంలో భాగంగా పాటలు పాడతారు, సంప్రదాయ పచ్చబొట్టు వేస్తారు. వ్యవసాయంతోపాటు దినసరి కూలీ పనులు చేస్తారు. కొలాములు అనేవారు తోటీలుగోండులతో కలిసి ఉమ్మడి ఆదిలాబాద్ జిల్లాలోని ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.పోడు వ్యవసాయం చేస్తూ, కొండచరియలపై చిరుధాన్యాలు,పప్పుదిను సులు మొదలైన పంటలను సాగుచేసేవారు. ఇప్పటికీ కొంతమంది పోడుసాగు చేస్తున్నా ఎక్కువగా స్థిర వ్యవసాయమే చేస్తున్నా వెదు రు కళాకృతులు,బుట్టలు,చేపలవలలు, వ్యవ సాయ సాధనాలు,నిల్వ పాత్రల తయారీ వీరి ముఖ్య ఉపాధి.
క్షీణిస్తున్న జీవనోపాధులు
పీవీటీజీ తెగల వారు ఎక్కువగా వర్షాధారిత వ్యవసాయం,పోడు సాగు వంటి సంప్రదా య పద్ధతులనే అనుసరిస్తున్నారు.నీటిపారు దల సదుపాయాల కొరత,భూ యాజమా న్యం పరిమితంగా ఉండటం వంటి సమ స్యలు వారికి ప్రతికూలంగా నిలుస్తున్నాయి. అటవీ సంరక్షణ చర్యలవల్ల వేట,సేకరణ వంటి సంప్రదాయ జీవనోపాధులు క్షీణిస్తు న్నాయి.భూ హక్కుల లోపంతో వ్యవసాయ అవకాశాలు దెబ్బతింటున్నాయి.ఆధునిక ఉపాధి అవకాశాలకు కావాల్సిన నైపుణ్యాలు, అనుభవం లేకపోవడం,వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం వల్ల సంప్రదాయ జీవనోపాధుల్లో అస్థిరత నెలకొంటోంది.ఆరోగ్య సదుపాయాలు లేకపోవడం, పోషకాహార లోపం,పేదరికం వేధిస్తున్నాయి. మిగిలిన వారితో పోలిస్తే ఆదిమ జాతి గిరిజన తెగల సగటు ఆయు ర్దాయ తగ్గడంతో వారి మనుగడ ప్రశ్నార్థకంగా మారుతోంది.ఈ నేపథ్యంలో ఆతెగల అభివృ ద్ధికి కేంద్ర,రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పలు ప్రత్యేక పథకాలను అమలు చేస్తున్నాయి. సమీకృత గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థద్వారా నివాసాలు, రోడ్లు,తాగునీరు,విద్యుత్,ఆరోగ్య శిబిరాల ఏర్పాటు,స్థిర వ్యవసాయం,ఉద్యానవనాల పెంపకానికి ప్రోత్సాహం అందిస్తున్నారు. తెలంగాణ షెడ్యూల్డ్ తెగల ఆర్థిక సహకార సంస్థ ద్వారా పశుపోషణ,వ్యవసాయం ఇతర చిన్న వ్యాపారాల కోసం ఆర్థికసహకారం అందుతోంది.ఆశ్రమ ఉన్నత పాఠశాలలు, గురుకుల నివాస విద్యాసంస్థల ద్వారా బాల బాలికలకు విద్య అందిస్తున్నారు.కేంద్ర ప్రభు త్వ పరంగా ప్రధానమంత్రి జనజాతి ఆదివాసీ న్యాయ మహాఅభియాన్ పథకంద్వారా సురక్షిత గృహాలు, శుద్ధమైన తాగునీరు,విద్య,ఆరోగ్యం, పోషకాహారం వంటి మౌలిక సౌకర్యాలను అందుబాటులోకి తీసుకొస్తున్నారు.రోడ్లు, టెలి ఫోన్,విద్యుత్ సౌకర్యం కల్పిస్తున్నారు.స్థిరమైన జీవనోపాధి అవకాశాలు కల్పించడం ఈ పథ కం ప్రధాన లక్ష్యాలు.వన ధన్ వికాస కేంద్రాల పథక ద్వారా అటవీ ఉత్పత్తుల విలువ వృద్ధి, శిక్షణ, మార్కెటింగ్ మద్దతు దక్కుతుంది. జాతీ య ఆరోగ్య మిషన్లో భాగంగా పోషకఆహార లోపం తగ్గింపు,సీజనల్ ఆరోగ్య శిబిరాల ఏర్పాటు,సంచార వైద్య ఆరోగ్య కేంద్రాల సేవలు అందిస్తున్నారు.ఏకలవ్య మోడల్ నివాస విద్యాసంస్థల ద్వారా గిరిజన బాలబాలి కలకు చదువు చెబుతున్నారు.ఇంత చేస్తున్నా- తెలంగాణలోని ఇతర గిరిజన జనాభాతో పోల్చితే ఆదిమ గిరిజన తెగల్లో మానవ అభి వృద్ధి సూచీల్లో గణనీయమైన వెనుకబాటుతనం కనిపిస్తోంది.వీరి సామాజిక,ఆర్థిక స్థితిని మెరుగుపరచడం,పేదరికాన్ని తగ్గించడం, సుస్థిర అభివృద్ధిని సాధించడం సమ్మిళిత ప్రగతికి తప్పనిసరి అవసరం.
నైపుణ్య శిక్షణ అవసరం : ఆదిమ గిరిజన తెగల సమగ్ర అభివృద్ధి కోసం ప్రత్యేక కేంద్రీ కృత,కమ్యూనిటీ ఆధారిత జీవనోపాధి కార్యక్రమాలను బహుముఖ వ్యూహంతో అమలు చేయాలి.ఆర్థిక స్వావలంబన కల్పించాలి. ఇందుకోసం ఆధునిక వ్యవసాయ సాంకేతికతలు,సాగునీటి వసతులు కల్పించాలి.నేల ఆరోగ్య పరిరక్షణ పద్ధతులకు సహకారం అందిస్తూ వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణమైన సాగును ప్రోత్సహించాలి. నైపుణ్యాధారిత సూక్ష్మ సంస్థలు, వ్యవసాయేతర ఉపాధులు, హస్తకళలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, గ్రామీణ సేవా రంగాల్లో జీవనోపాధికి వీలు కల్పించాలి. శాస్త్రీయ పద్ధతిలో అటవీ ఉత్పత్తు ల సేకరణ, ప్రాసెసింగ్ యూనిట్ల ఏర్పాటు, నిల్వ సదుపా యాలు సమకూర్చాలి. మార్కెటింగ్ సహకారం అందించాలి.ఆదిమ గిరిజన తెగల్లోని యువత,మహిళలకు నైపుణ్యాభివృద్ధి, వ్యాపారాభివృద్ధి శిక్షణ కల్పించాలి. తద్వారా సంప్రదాయ వృత్తులకు అతీతంగా ప్రత్యామ్నాయ ఆదాయ మార్గాలు చూపించాలి. స్వయం సహాయ సంఘాలు, సహకార సంఘాలు, ఉత్పత్తిదారుల సమూహాలు వంటి కమ్యూనిటీ సంస్థలను బలోపేతం చేసి, సమష్టి కొనుగోలు, విక్రయశక్తిని పెంచాలి. ఆర్థిక సేవలు, ప్రాథమిక వసతులు, సాంకేతికతలకు మెరుగైన మౌలిక వసతులు కల్పించాలి. ఇలాంటి అంశాలన్నింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకుని, రాష్ట్రంలో అత్యంత వెనుకంజలో ఉన్న 16,688 ఆదిమ గిరిజన తెగల కుటుంబాల సమగ్ర అభ్యున్నతి బాధ్యతను ప్రభుత్వం, సంబంధిత సంస్థలు స్వీకరించాలి. అప్పుడే వారి జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడి ఇతర గిరిజన తెగలతో సమానంగా అభివృద్ధి సాధించగలుగుతారు.ఏజెన్సీలో ఉన్న ఆదిమ జాతి గిరిజనుల వ్యక్తిగత,సామాజిక అభివృ ద్ధికి ప్రణాళికలు రూపొందించి సమగ్ర అభి వృద్ధివైపు పయనించేలా ప్రభుత్వాలు కృషిచే యాల్సి ఉంది.వారి తాజా స్థితిగతులు,జీవన విధానం,వారి సమస్యలు,అవసరాలు,వారి భవిష్యత్తును మరింతగా తీర్చిదిద్దేందుకు చర్యలు చేపట్టాలి. (మామిడాల లక్ష్మీప్రసాద్) – వ్యాసకర్త :స్టేట్ మిషన్ మేనేజర్,తెలంగాణ షెడ్యూల్డ్ తెగల ఆర్థిక సహకార సంస్థ(ట్రైకార్)

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న విధానాలతో గ్రామ పంచాయతీ వ్యవస్థ నిర్వీర్యమైంది. పంచాయతీలకు నిధులు ఇవ్వకపోగా చివరకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇచ్చే ఆర్థిక సంఘం నిధులను కూడా ఇష్టారీతిన వాడుకుని ఇప్పుడు చేతులెత్తేసిందన్న విమర్శలు వ్యక్తమవుతు న్నాయి. వైసీపీ సర్కారు నిర్వాకంతో తాజాగా విడుదల చేయాల్సిన 15వ ఆర్థిక సంఘం నిధులను కేంద్రం నిలిపేసింది. అవి రూ.100 కోట్లకుపైనే ఉన్నాయి. దీంతో గ్రామాలు సమస్యల్లో కొట్టుమిట్టాడుతున్నాయి. ఇదిలా ఉంటే గత రెండేళ్ల నుంచి పంచాయతీలకు ప్రభుత్వం ఒక్క పైసా ఇవ్వకపోగా ఉన్న నిధులను కూడా లాక్కొంది. ఆ సంగతి మరిచి ఇప్పుడు తాజాగా పారిశుధ్యం, ప్లాస్టిక్ నియంత్రణ కోసం ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు చేపట్టాలని ఆదేశాలు జారీ చేసింది. దీనిపై సర్పంచ్‌లు మండిపడుతున్నారు. – జి ఎన్ వి సతీష్ 
కేంద్ర ప్రభుత్వం గతవారం దేశంలోని గ్రామ పంచాయతీల పని తీరు, అభివృద్ధి కార్యక్రమా లపై ”పంచాయితీల అభివృద్ధి ఇండెక్స” నివేదిక విడుదల చేసింది. పేదరిక నిర్మూలన, మెరుగైన జీవనోపాధి కల్పన, ఆరోగ్య సేవల లభ్యత, మంచి నీటి సదుపాయం, పారిశుధ్యం, మౌలిక సదుపాయాల అందుబాటు, సామాజిక న్యాయం, సుపరిపాలన తదితర ప్రమాణాల ఆధారంగా గ్రామ పంచాయ తీలకు గ్రేడ్లు కేటాయించారు. దేశంలోని మొత్తం 2.59 లక్షలకు పైగా పంచాయతీల స్థితిగతులను విశ్లేషించారు. వాటిలో ఏ ఒక్కటీ ”ఏ ప్లస” గ్రేడ్ సాధించలేకపోవడం మన దేశ పల్లెల దుస్థితికి అద్దం పడుతున్నది. 78 ఏళ్ల స్వతంత్రం అనంతరం కూడా నూటికి 65 శాతం మంది ప్రజలు జీవిస్తున్న గ్రామీణ భారతం దయనీయ స్థితిలో కొనసాగడం ఎంతో ఆందోళనకు గురిచేస్తున్నది. ”ఏ” గేడ్ వచ్చిన వాటిని చూస్తే దేశ వ్యాప్తంగా కేవలం 3,635 పంచాయతీలు మాత్రమే ఉన్నాయి. అంటే మొత్తం పంచాయతీలలో కేవలం 1.36 శాతం మాత్రమే! ఈ ప్రమాణాల్లో 60 శాతం బెంచ్ మార్క్ దాటినవి చూస్తే కేవలం 48 శాతం పంచాయతీలు మాత్రమే ఉన్నాయి. దేశంలో 1.23 లక్షల (సగానికి పైగా) గ్రామ స్థానిక సంస్థలు కనీస స్థాయిలో కూడా ప్రజలకు మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించలేక విలవిలలాడిపోతున్నాయి.
ఈ లెక్కలు కూడా ప్రభుత్వ పరిశోధనా సంస్థలు స్వతంత్రంగా క్షేత్ర స్థాయిలో సర్వే చేసి విడుదల చేసినవి కాదు. కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కేంద్ర ప్రభుత్వ పోర్టల్‌లో అప్‌లోడ్ చేసిన వివరాలివి. వీటిల్లో ఎంత వాస్తవికత ఉంటుందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఇక మన రాష్ట్రంలో పరిస్థితి చూస్తే అత్యంత ఘోరంగా ఉంది. ఎ.పి లో మొత్తం 13,351 గ్రామ పంచాయతీలు న్నాయి. వీటిలో ఏ ఒక్కటి కూడా ”ఏ ప్లస” గ్రేడ్ సాధించలేక పోయింది. కేవలం 591 (4.42 శాతం) పంచాయతీలు మాత్రమే ”ఏ” గ్రేడ్‌కు ఎంపికయ్యాయి. మిగిలినవన్నీ బి, సి గ్రేడ్‌లలో ఉన్నాయి. ఇవి కనీస స్థాయిలో కూడా పౌరులకు సదుపాయాలు కల్పించ లేకపోతున్నాయి.
ఈ దుస్థితికి కారణం ఏమిటి? త్వరలో భారత దేశం ప్రపంచంలో మూడో అతి పెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థగా మారబోతుందని కేంద్ర బిజెపి ప్రభుత్వం ఊదరగొడుతున్నది. ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కూడా రాబోయే 20 ఏళ్లలో దేశంలో అత్యంత సంపన్నమైన రాష్ట్రంగా మారి 2.4 బిలియన్ డాలర్ల (రూ. 200 లక్షల కోట్లు) ఆర్థిక వ్యవస్థకు చేరుకుంటుందని, స్వర్ణాంధ్ర సాధిస్తామని తెలుగుదేశం కూటమి ప్రభుత్వం గొప్పలు చెబుతున్నది. కానీ సాధిస్తున్న ఈ అభివృద్ధి, సృష్టిస్తున్న సంపదలో కనీస స్థాయిలో కూడా 65 శాతం పైబడి ఉన్న పల్లె ప్రజల అభివృద్ధికి చేరటం లేదనడానికి నేటి పల్లెల దుస్థితే నిలువెత్తు సాక్ష్యం. తాగడానికి సురక్షిత మంచినీరు, పారిశుధ్యం, మురుగు నీరు పారుదల, కాలువలు, రోడ్లు, వీధి లైట్లు వంటి ఐదారు సదుపాయాలు కూడా కనీస స్థాయిలో కల్పించలేక పంచాయతీలు వెలవెలపోతున్నాయి. బ్లీచింగ్ పౌడర్ చల్లడానికి డబ్బులు లేని ఆందోళనకర పరిస్థితిలో ఉన్న పంచాయతీలు కోకొల్లలు. దళిత, గిరిజన జనాభా ఉండే పంచాయతీలు, కాలనీల పరిస్థితి అత్యంత దారుణంగా ఉండటంతో పాటు అన్ని రకాల సామాజిక వివక్షతకు గురవుతున్నాయి. కేంద్రం విడుదల చేసిన గణాంకాలే దీనిని ధృవీకరిస్తున్నాయి. ఇక ప్రాథమిక ఆరోగ్య సదుపాయాలు కూడా పది శాతం పంచాయతీల్లో లేని పరిస్థితి.
స్థానిక సంస్థలు అనేవి రాజ్యంగ బద్దంగా ఏర్పడిన పరిపాలనా వ్యవస్థలు. ఇవి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల అంగాలు కాదు. కేంద్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వలె స్థానిక ప్రభుత్వాలు ఇవి. వీటికి కూడా కేంద్ర రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల వలె కొన్ని అధికారాలు, విధులు, నిధులు, స్వయం పరిపాలనకు రాజ్యాంగ బద్ధత కల్పించబడ్డాయి. కేంద్ర, రాష్ట్రాల దయాదాక్షిణ్యంపై ఆధారపడేవి కాదు. స్థానిక సంస్థలకు కూడా తమ పరిధిలో పరిమిత పన్నుల వసూళ్లు కేంద్ర, రాష్ట్ర పన్నుల ఆదాయాల్లో నిధుల వాటా కల్పించబడ్డాయి. కానీ ఇవేవీ అమలు చేయబడటంలేదు. రాజ్యాంగంలోని షెడ్యూల్ 11లో 29 అధికారాలు, విధులు మూడు దశాబ్దాల క్రితమే గ్రామ పంచాయతీలకు కల్పించబడ్డాయి. కాని, నేటికి కేవలం 10 మాత్రమే బదిలీ చేశారంటే వీటి పట్ల పాలకులు ఎంత నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నారో అర్థం చేసుకోవచ్చు.
తెలుగుదేశం కూటమి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన ఈ రెండేళ్లలో గ్రామ పంచాయతీలకు రాష్ట్ర బడ్జెట్ నుండి ఒక్క రూపాయి కూడా నిధులు బదిలీ చేయలేదు. పైగా గ్రామ పంచాయతీలకు కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం నుండి బదిలీ అయ్యే నిధులను కూడా ఇవ్వకుండా తీవ్ర ఇబ్బందులు పెడుతున్నది. గత ఆరు నెలల నుండి కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం నిధులు బదిలీ చేయకుండా రాష్ట్ర అవసరాలకు వినియోగించుకుంటున్నది. అంతేగాక గ్రామ పంచాయతీల సొంత పన్నుల ఆదాయాలను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాధీనంలో ఉండే సి.ఎఫ్.ఎం.ఎస్ కు తరలించుకుపోతూ వాడుకుంటున్నది. భూములు, భవనాలు, అమ్మకాల కొనుగోళ్లపై వసూలు చేసే స్టాంప్స్ అండ్ రిజిస్ట్రేషన్ చార్జీలపై విధించే సర్ చార్జీని కూడా గత రెండేళ్ల నుండి ఇవ్వకుండా దౌర్జన్యంగా రాష్ట్ర ఖర్చులకు దారిమళ్లిస్తున్నది. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో స్టాంప్స్ అండ్ రిజిస్ట్రేషన్ కింద సుమారు రూ.11,500 కోట్ల ఆదాయం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి వచ్చింది. ఇందులో సర్ చార్జీ (రిజిస్ట్రేషన్ విలువలో 1.5 శాతం చొప్పున) గ్రామ పంచాయతీలకు కనీసం రూ.2300 కోట్లు బదిలీ చేయాలి. ప్రతి మూడు నెలలకు ఒకసారి వీటిని ఇవ్వాలి. కానీ ఇవ్వడం లేదు. వృత్తి పన్ను కూడా గత కొన్నేళ్ల నుండి ఇవ్వడం లేదు. సినరేజి చార్జీలు, మినరల్స్, మైనింగ్‌లపై రాయల్టీ ద్వారా వచ్చే ఆదాయంలో కూడా చట్టబద్ధంగా గ్రామ సంస్థలకు వాటా ఇవ్వాలి. అవి కూడా గత 15 ఏళ్ల నుండి ఇవ్వడం లేదు. ఇటీవల వ్యవసాయ భూములను వ్యవసాయేతర కార్యకలాపాలకు మార్చబడినప్పుడు చెల్లించే నాలా రుసుముల్లో కూడా వాటా ఇస్తామని చెప్పి ఇవ్వడంలేదు. చివరికి గ్రామాల ఆస్తి పన్నును కూడా గుంజుకెళ్తున్నది. ఆస్తి పన్నులో ఉండే జనరల్ ఫండ్‌ను అక్రమంగా ఫ్రీజ్ చేసింది. ప్రభుత్వం తన సొంత అవసరాలకు వాడుకుంటున్నది. రోజువారీ ఖర్చులు కూడా ప్రభుత్వాన్ని ప్రాధేయపడాల్సిన స్థితికి పంచాయతీలను దిగజార్చారు. ఈ ఏడాది పంచాయతీల ఆస్తి పన్ను వసూళ్లపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వం హడావుడి చేస్తున్నది. 2025-26లో పంచాయతీల ద్వారా రూ.1013కోట్ల ఆస్తి పన్ను వసూలు చేశామని గొప్పలు చెప్పుకుంటున్నది. దీని పరిమాణం చూస్తే రాష్ట్రంలో ఒక్కో పంచాయతీకి సగటున రూ.7.5 లక్షలు. ఈ సొమ్ముతో పంచాయతీలు ఏ అభివృద్ధి పనులు చేపట్టగలవు? ఇప్పుడు ఆస్తి పన్ను ద్వారా పంచాయతీలకు చాలా తక్కువ ఆదాయం వస్తున్నదని మరో దుష్ప్రచారానికి కూటమి ప్రభుత్వం ఒడిగడుతున్నది. దీనిని కనీసం రాష్ట్ర స్థూల ఉత్పత్తి విలువలో ఒక్క శాతానికైనా పెంచాలని, భవిష్యత్‌లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై నిధుల కోసం స్థానిక సంస్థలు ఆధార పడకూడదని అంటున్నది. ఒకవైపు స్థానిక సంస్థల పన్నుల ఆదాయాలను అక్రమంగా దారి మళ్లించి వినియోగించుకుంటూ నిస్సిగ్గుగా స్థానిక సంస్థలపై అభాండాలు వేస్తున్నది. ప్రజల నుంచి అదనంగా వసూలు చేయాలని హితబోధ చేస్తోంది.
ఇక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగబద్ధంగా తన పరిధిలో క్రమం తప్పకుండా ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని నియమించాలి. అది చేసే సిఫార్సులకు అనుగుణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తన సొంత పన్నుల ఆదాయం నుండి నిధులు బదిలీ చేయాలి. అభివృద్ధి నిధులు, గ్రాంట్లను ఇవ్వాలి. గ్రామ పంచాయతీలకు ఇదో ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరు. ఇది రాజ్యాంగం కల్పించిన ఆర్థిక వనరు. చంద్రబాబు నాయుడు 2014 నుండి ఈ పక్రియను గాడి తప్పించేశారు. స్థానిక సంస్థలకు రాష్ట్ర బడ్జెట్ నుండి నిధులు ఇవ్వాల్సి వస్తుందనే దుర్బుద్ధితో రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్నే నియమించడానికి నిరాకరించారు. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఒక ప్రహసనంలా మార్చారు. గత 15ఏళ్ల నుండి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం నిధులు గ్రామ పంచాయతీలకు ఇవ్వడం లేదు. ఆఖరుకు గ్రామ పంచాయతీలకు రూ.25, మండల ప్రజా పరిషత్తులకు రూ.50,జిల్లా ప్రజా పరిషత్‌లకు రూ.25చొప్పున జనాభా ప్రాతిపదికన తలసరి గ్రాంటును లెక్కగట్టి పంచాయతీలకు ఇవ్వాలి.గత రెండేళ్ల నుండి టిడిపి కూటమి ప్రభుత్వం వాటినీ ఇవ్వడానికి నిరాకరిస్తున్నది. గడిచిన రెండేళ్లలో రూ.700 కోట్లు ఎగ్గొట్టింది. భవిష్యత్‌లో కూడా తలసరి గ్రాంటు ఇస్తారనే గ్యారంటీ లేదు. గతంలో వైసిపి ప్రభుత్వం కూడా ఇవ్వలేదు. 2019-24 మధ్య కాలంలో రూ.1750 కోట్లు తలసరి గాంట్లు ఇవ్వకుండా వైసిపి ప్రభుత్వం వాడుకుంది. నేడు గ్రామ పంచాయతీలు వీధిలైట్లు, మంచినీటి సరఫరాకు వినియోగించే మోటార్ విద్యుత్ బిల్లులు కూడా చెల్లించు కోలేని దీన స్థితిలో ఉన్నాయి. పాడైపోయిన వీధి లైట్ల బల్బులను కూడా వెంటనే పునరుద్ధరించుకోలేక పోతున్నాయి. పంచాయతీలు వినియోగించే విద్యుత్ కేటగిరీనైనా వాణిజ్యం నుండి గృహ వినియోగ కేటగిరీకి మార్చమన్నా అంగీకరించడం లేదు. కనీసం రాష్ట్రంలో వెయ్యి జనాభా ఉన్న పంచాయతీలు 1895 ఉన్నాయి. వీటి విద్యుత్ బిల్లులనైనా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భరించాలని మొరపెట్టుకున్నా ఫలితం లేదు. ఐదవ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం 2025-30 కాలానికి స్థానిక సంస్థలకు అవసరమైన నిధులను తేల్చి రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి ఏడాది క్రితమే నివేదిక ఇచ్చింది. పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాబోయే ఐదేళ్లలో ఏడాదికి రూ.1407 కోట్ల చొప్పున రూ.7035 కోట్ల నిధులు బదిలీ చేయాలని చెప్పారు. దీనిని కూడా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తిరస్కరించింది. ఈ నిధులు చాలా అత్యల్పం. రాష్ట్ర సొంత పన్నుల ఆదాయంలో చూస్తే కేవలం 1.4 శాతం లోపు మాత్రమే! దీనిని కూడా ససేమిరా అంటున్నదీ సర్కారు.
వాస్తవంగా 2025-26లో సొంత పన్నుల ద్వారా రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి రూ.లక్షా 5 వేల కోట్ల ఆదాయం సమకూరింది. ఈ ఆదాయం లో పట్టణ, గ్రామ స్థానిక సంస్థలకు ప్రతి ఏడాది కనీసం 20 శాతం అనగా రూ.21 వేల కోట్లు బదిలీ చేస్తే స్థానిక సంస్థలు ఎంతో పురోగతి చెందుతాయి. ఎందుకంటే స్థానిక సంస్థలు రాష్ట్ర జాబితాలోనివి. వీటిలో మౌలిక సదుపాయాలు, ఉన్నతమైన పౌర సేవలు కల్పించాల్సిన బాధ్యత రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై ఉంటుంది. కానీ రాష్ట్ర కూటమి ప్రభుత్వం ఈ బాధ్యత నుండి తప్పుకొంటున్నది. గ్రామ పంచాయతీలను చావు దెబ్బ తీస్తున్నది.
అన్నింటినీ వాడేసుకున్న రాష్ట్రం
రాష్ట్రంలో వైసీపీ ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చాక గతంలో ఎన్నడూ లేని విధంగా పంచాయతీల సొమ్ముపై కన్నేసింది. వాటికొచ్చే అన్నిరకాల నిధులను అన్యాయంగా ప్రభుత్వమే వాడేసుకుంటోది. 2021-22 ఆర్థిక సంవత్సరంలో వచ్చిన 15వ ఆర్థిక సంఘం నిధులను పంచాయతీల ఖాతా నుంచి పూర్తిగా లాగేసుకుంది. అందులో కొంత విద్యుత్ చార్జీల పేరుతో వాడేసుకుంది. కొంత మొత్తం స్వచ్ఛభారత్ కింద నియమించిన కార్మికుల జీతాలు చెల్లించే విధంగా కార్యదర్శులపై ఒత్తిడి తెచ్చింది. దీంతో గ్రామ పంచాయతీల్లో డబ్బులు లేక ఎక్కడి పనులు అక్కడ నిలిచిపోయాయి. అలాగే గతంలో వైసీపీ నాయకులు, ఆయా సర్పంచ్‌లు చేసిన పనులకు కూడా బిల్లులను మంజూరు కాని పరిస్థితి ఏర్పడింది. తాజాగా కేంద్రప్రభుత్వం 2022-23 సంవత్సరానికి సంబంధించిన ఆర్థికసంఘం నిధులను నిలిపి వేసింది. ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభమై రెండున్నర నెలలు దాటుతున్నా రూపాయి ఇవ్వలేదు. అంతకు ముందు ఏడాది మంజూరు చేసిన ఆర్థిక సంఘం నిధుల లెక్కలను కేంద్రానికి చెప్పాల్సి ఉంది. అయితే రాష్ట్రప్రభుత్వం లాగేసుకున్న నేపథ్యంలో ఆ లెక్కలకు సంబంధించిన వివరాలను కేంద్రానికి పంపని పరిస్థితి. దీంతో అసలుకే మోసం వచ్చింది.
నిలిచింది రూ.100 కోట్లపైనే..
ఇన్నాళ్లుగా ఆర్థికసంఘం నిధులు నిలిచిపో యినా ప్రభుత్వం ఏమీ తెలియనట్లుగా వ్యవహరిస్తున్నదన్న విమర్శలు వ్యక్తమవుతు న్నాయి. ఇటీవల 2022-23 ఆర్థిక సంవత్సరానికి సంబంధించిన నిధుల మంజూరుపై కేంద్రప్రభుత్వాన్ని సర్పంచ్‌ల సంఘం నాయకు లు ప్రశ్నించారు. దీంతో వాస్తవ పరిస్థితులు అక్కడి నుంచి వెలుగులోకి వచ్చాయి. గత ఏడాదికి సంబంధించిన ఆర్థిక సంఘం నిధుల వినియో గంపై రాష్ట్రప్రభుత్వం నుంచి వివరాలు అడిగితే ఇంత వరకూ సమాధానం లేదని చెప్పింది. ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న విధానాలతో జిల్లాకు రావా ల్సిన రూ.100కోట్లు నిలిచిపోయాయి.
అకౌంట్లలో జీరో బ్యాలెన్స్
ఇప్పటికే పంచాయతీ బ్యాంకు అకౌంట్లలో జీరో బ్యాలెన్స్ ఉండగా కార్యక్రమాల నిర్వహణకు కనీసం ప్రభుత్వం ఒక్క పైసా కూడా ఇవ్వలేదు. పైగా పక్కాగా నిర్వహించాలని ఒత్తిడి చేయడంతో పంచాయతీ కార్యదర్శులు ఆందోళన చెందుతున్నారు. రోజువారీ కార్యక్రమాలను నిర్దేశించుకొని అమలుచేయడం తోపాటు అందుకు సంబంధించిన ఫొటోలు, వీడియోలు తీసి యాప్‌లలో అప్‌లోడ్ చేయాలని ఆదేశాలిచ్చారు. దీంతో దిక్కుతోచని స్థితిలో పాలకవర్గాలు ఉన్నాయి. కనీసం పంచాయతీలకు ఈ కార్యక్రమాల నిర్వహణకు అయినా నిధులు ఇవ్వాలని, లేదంటే ఆర్థిక సంఘం నిధులైన ఇప్పించాలని వారు కోరుతున్నారు.
ప్రత్యేక పారిశుధ్య కార్యక్రమాలు ఎలా?
నిధులు లేక ఇప్పటికే కూనారిల్లిపోతున్న గ్రామ పంచాయతీల్లో ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుకొని జిల్లావ్యాప్తంగా ప్రత్యేక పారిశుధ్య కార్యక్రమాలు నిర్వహించాలని ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేయడంపై సర్పంచ్‌లు మండిపడుతున్నారు. వచ్చేనెల 5న ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుకొని గురువారం నుంచి ప్రతి గ్రామ పంచాయతీలో పారిశుధ్యం, ప్లాస్టిక్ నిషేధం తదితర అంశాలపై ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించాలని పంచాయతీరాజ్ కమిషనర్ ఉత్తర్వులిచ్చారు. వీటిని అమలు చేయాలని జిల్లా ఉన్నతాధికారులు ఆదేశాలు జారీచేశారు. దీంతో సర్పంచ్‌లు, కార్యదర్శులు అయోమయంలో ఉన్నారు. ఇప్పటికే రూ. లక్షలు ఖర్చుపెట్టి వివిధ రకాల పనులు చేసి బిల్లులు రాక ఆర్థికంగా సతమతమవుతున్నామని, మళ్లీ ఈ ఉత్తర్వులు ఏమిటని ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ప్రభుత్వ తీరుపై మండిపడుతున్నారు.
తాగునీటికి రూ.లక్ష ఏమైపోయాయి
గడిచిన పదేళ్లలో ఎప్పుడూ లేనంతగా ఈ ఏడాది రాష్ట్రంలో తాగునీటికి ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. పైప్‌లైన్‌లకు మరమ్మతు చేయలేక చాలా గ్రామాల్లో తాగునీటి సరఫరా నిలిచింది. దీంతో జిల్లాస్థా యి ఉన్నతాధికారులు తాగునీటి సరఫరా కు ప్రత్యేకమైన నిధులు వస్తున్నాయి. ప్రతి పంచాయతీకి రూ.లక్ష ఇస్తాం. ముందైతే ఇబ్బందులు లేకుండా నీటి సరఫరా చేయాలంటూ పంచాయతీ కార్యదర్శులకు చెప్పారు. ఈ విషయంలో ఇబ్బందులు వస్తే ఉన్నతాధికారులు కార్యదర్శులనే బాధ్యులను చేశారు. దీంతో చేసేది ఏం లేక ఒక్కో కార్యదర్శి రూ.30 వేల నుంచి రూ.ఒక లక్ష వరకు అప్పులు తెచ్చి తాగునీటి సరఫరా, పారిశుధ్య నిర్వహణ, వీధి దీపా ల ఏర్పాటు ఇలా రకరకాల పనులపై పెట్టా రు. తీరా ఇప్పుడు పనులైపోయాక ఆ లక్ష రూపాయాల విషయం కూడా మాట్లాడే నాథుడే కరువయ్యారు. అప్పుల పాలై పోతున్నాం సార్ అంటూ పంచాయతీ కార్యదర్శులు వాపోతున్నారు. పంచాయతీల్లో పాలకవర్గానికి గడువు ముగియడంతో స్పెషల్ ఆఫీసర్లను నియమించినా.. వారు ఎప్పుడు వస్తారో ఎప్పుడు వెళ్తారో తెలియడం లేదు. పాలకవర్గాలు లేకపోవడం, స్పెషల్ ఆఫీసర్ రాకపోవడంతో ప్రతి దానికి మేమే బాధ్యత వహించాల్సి వస్తుందంటూ బాధపడుతున్నారు.

కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా అమలు చేస్తున్న ఉపాధి హామీ పథకం సాంకేతిక సమస్యల సుడిగుం డంలో చిక్కుకుంది. క్షేత్రస్థాయిలో కూలీలు ఎదుర్కొం టున్న ఇబ్బందులు పథకం అసలు ఉద్దేశాన్నే దెబ్బతీస్తున్నాయి. మంగళవారం నవతెలంగాణ పత్రిక ప్రతినిధి పరకాల మండలం వెల్లంపల్లి గ్రామంలో గ్రామంలోని వంకాయ కుంట వద్ద జరుగుతున్న పని ప్రదేశాన్ని పరిశీలించగా, కొత్తగా ప్రవేశపెట్టిన ఎనఎన్ ఎంఎస్ యాప్ కూలీలకు శాపంగా మారింది. గతంలో పని ప్రదేశంలో ఎక్కడైనా హాజరు నమోదు చేసుకునే వెసులుబాటు ఉండగా, ప్రస్తుతం భువన్ యాప్ అనుసంధానంతో నిర్దిష్ట లొకేషన్‌లో మాత్రమే ఫోటో తీయాల్సి రావడం గమనార్హం. సిగ్నల్ సమస్యల వల్ల ఒకే చోట గంటల తరబడి నిలబడాల్సి రావడంతో, పని కంటే హాజరుకే ఎక్కువ సమయం వృథా అవుతోందని కూలీలు అసహనం వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ముఖ్యంగా ఐరిష్, ఫేస్ రికగ్నైజేషన్ ప్రక్రియలో ఎదురవుతున్న సాంకేతిక లోపాల వల్ల ఒక్కొక్కరితో ఫోటో తీయడం భారంగా మారింది. – (వూకె రామకృష్ణ దొర)
కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023 జనవరి 1 నుంచి ‘మహాత్మాగాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం’ కింద పనిచేసే కూలీలకు ‘నేషనల్ మొబైల్ మానిటరింగ్ సిస్టమ’ (చీవీవీS) యాప్ ద్వారా హాజరును తప్పనిసరి చేసింది.నాటి నుంచీ ఈ విధానం వల్ల కూలీలు అనేక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నారు. రెండు పూటలా ఫొటోలు అప్‌లోడ్ చేయాల్సి వస్తోంది.‘పని ప్రారంభంలో ఒకసారి, పని ముగిశాక రెండోసారి జియోట్యాగ్డ్, టైమ్‌స్టాంప్డ్ ఫొటోలను అప్‌లోడ్ చేయడం తప్పని సరి’ అని కేంద్రం నిబంధనలు పెట్టింది. ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో సిగ్నల్స్ సరిగ్గా ఉండవు. సర్వర్లు మొరాయిస్తాయి. దీంతో ఉపాధి హామీ సిబ్బంది, కూలీలకు ఈ ఫొటో అప్‌లోడింగ్ ప్రక్రియతో తిప్పలు తప్పడం లేదు. ఇలాంటి సాంకేతిక కారణాల వల్ల కేవలం ఒక పూట మాత్రమే ఫొటో అప్‌లోడ్ అయితే, ఆ రోజుకు ఉపాధి కూలీలు తమ సగం వేతనం కోల్పోవాల్సిందే! రెండు పూటలా అప్‌లోడ్ కాకపోతే ఆ రోజు వేతనాన్ని వారు కోల్పోయినట్లే.
గత ఏడాది జూలైలో కేంద్రం జారీ చేసిన కొత్త మార్గదర్శకాల ప్రకారం, అప్‌లోడ్ చేసిన ప్రతి ఫొటోనూ గ్రామ పంచాయతీ స్థాయిలో 100 శాతం పరిశీలన చేయాల్సిందే. కూలీల హాజరును పారదర్శకంగా ఉంచేందుకు ప్రభుత్వం ఈ డిజిటల్ విధానాన్ని తెచ్చినప్పటికీ, సాంకేతిక కారణాలవల్ల పేద కూలీలు తమ కష్టార్జితాన్ని కోల్పోతున్నారు.దీంతో ఈ ఉపాధి చట్టంలో కేంద్రం తీసుకొచ్చిన మార్పులపై తీవ్ర విమర్శలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో గమనిస్తే, కేంద్రం ప్రకటించిన కనీస వేతనాల కంటే ఇంకా తక్కువ వేతనాలే ఉపాధి కూలీకు అందుతున్నాయి. వీరి ఇబ్బందులను దృష్టిలో ఉంచుకుని, నెట్‌వర్క్ లేని ప్రాంతాల్లో ఆఫ్‌లైన్ మోడ్‌లో ఫొటోలు తీసి, సిగ్నల్ ఉన్న చోట అప్‌లోడ్ చేసే సౌకర్యాన్ని ప్రభుత్వం కల్పించాలి. వీలైతే, ఇలా రెండు సార్లు ఫొటోలు తీసే కార్యక్రమాన్ని తక్షణమే రద్దు చేయాలని, కనీస వేతనాలు పక్కాగా అమలు చేయాలని ఉపాధి హామీ కూలీలు ప్రభుత్వాలను కోరుతున్నారు.
యాప్‌తో కూలీల అవస్థలు..
ఈజీఎస్ పనుల్లో నేషనల్ మొబైల్ మానిటరింగ్ సిస్టమ్ (ఎనఎంఎంఎస్)యాప్ ద్వారా కూలీల హాజరు నమోదు ప్రక్రియను అమలు చేస్తున్నారు. అయితే ఈ విధానం కూలీలకు తలనొప్పిగా మారింది.సాంకేతిక సమస్యలతో కొత్త ఇబ్బందులు తెచ్చి పెడుతున్నది. పని ప్రదేశంలో ఇంటర్నెట్, సర్వర్ సమస్యలతో ఫొన్‌లో ఫొటోలు స్కాన్ కావడం లేదు.ఫొటో క్యాప్చరింగ్ అటెండెన్స్ విధానంతో కొన్ని సందర్భాల్లో కూలీల హాజరు నమోదు కాక వారు వేతనాలు కోల్పోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడుతున్నది.
మొబైల్‌లో ఫొటో దిగేందుకు గంటల తరబడి ఎదురుచూడాల్సిన దుస్థితి నెలకొంది. కొందరి కూలీల ఫొటోలు స్కాన్ కాకపోవడంతో క్షేత్ర సహాయకులు కూలీలను కింద పడుకోబెట్టి తీయాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. మరోవైపు, పని ప్రదేశాల వద్ద కనీస సౌకర్యాలు కల్పించక పోవడంతో కూలీలు ఎండవేడిని తాళలేక తీవ్ర ఇబ్బందులు పడుతున్నారు. ఎండ నుంచి ఉపశ మనానికి నీడ వసతి, తాగునీరు, ప్రథమ చికిత్స కిట్లు పని ప్రదేశంలో కల్పించాల్సి ఉంది. కానీ ఇవేమీ కనిపించడం లేదు.
అటెండెన్స్ రెండు సార్లు..
పని లేని నిరుపేదలకు ఏడాదిలో కనీసం వంద రోజుల పాటు పని కల్పించాలనే ఉద్దేశంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం.. 2006లో మహాత్మాగాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం (ఎంఎనఆర్ ఈజీఎస్) చట్టాన్ని తీసుకొచ్చింది. అయితే, తాజాగా ఈ పథకం పేరును వికసిత్ భారత్-గ్రామీణ రోజ్‌గార్ అజీవిక మిషన్ (వీబీజీ రామ్ జీ)గా మార్చిన కేంద్రం..చట్టంలో సరికొత్త మార్పులు చేపట్టింది.పని ప్రారంభంలో,ముగింపు సమయంలో పని ప్రదేశంలోనే కూలీలకు రెండు సార్లు ఎనఎంఎంఎస్ యాప్ ద్వారా వారి ఫొటో లను ఆన్‌లైన్‌లో అప్‌లోడ్ చేయాల్సి ఉంటుంది. అయితే,గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఇంటర్నెట్ సమస్యల కారణంగా ఫొటోలు అప్‌లోడ్ కాకపోవడంతో కూలీలు,సిబ్బంది తీవ్ర ఇబ్బందులు పడుతున్నారు. ఈ కొత్త యాప్ కారణంగా క్షేత్ర సహాయకులు నిర్దేశించిన మేరకు పనులు చేయించలేక, కూలీల ఫొటోలు తీసి ఆప్‌లోడ్ చేయడానికే పరిమితం అవుతున్నారు.దీంతో ఆసలు ఈ పథకం ఉద్దేశం పూర్తిగా నీరుగారుతున్నదనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి.
కూలీల పొట్ట కొట్టేందుకే ఈ యాప్
ఉపాధి హామీలో కొత్తగా తీసుకొచ్చిన ఫొటో అటెండెన్స్‌తో చాలా ఇబ్బందులకు గురవుతున్నాం. ఉపాధి హామీ పథకాన్ని నీరుగార్చే కుట్ర జరగు తున్నది. కొత్త కొత్త నిబంధనలు తీసుకురావడంతో ఇప్పటికే పనులకు వస్తున్న కూలీల సంఖ్య భారీగా తగ్గింది.ఇక సిగ్నల్ రాక,సర్వర్ డౌన్ కారణంగా హాజరు పడుతున్నదో,లేదో తెలుస్తలేదు.
సర్కారు పనిని బంద్ చేసే కుట్ర..
చాలా రోజుల ఉపాధి పనులకు వస్తున్న.కొత్తగా వచ్చిన ఫొటో యాప్ వల్ల మస్తు ఇబ్బందులు అయితున్నయ్. పనులు చేసుడు ఒక వంతైతే, ఫొటో దిగుడు మరో వంతైతున్నది. మోదీ ప్రభుత్వం సర్కారు పనిని బందు చేసేందుకు కుట్ర పన్నుతున్నది. పనికి వచ్చే వారందరూ ఫొటోలు దిగాలంటే గంటలు పడుతున్నది. అప్పుడప్పుడు ఫోనులో ఫొటోలు అస్తలేవు. పాత పద్ధతిలోనే తీసుకోవాలి.
కనీస సౌకార్యలు కల్పించాలి
ఉపాధి హామీ పనులు కల్పిస్తున్నప్పటికీ పని ప్రదేశంలో కనీస సౌకార్యలు సరిగా ఉంటలేవు. ఎండలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.నీడ సౌకర్యం లేకపోవడంతో చెట్ల కింద సేద తీరుతున్నాము. పని ప్రదేశంలో కూలీలకు నీడ, తాగునీటి సౌకర్యంతో పాటు ప్రథమ చికిత్స కిట్లను ఉం చాలి.నీడ వసతి కల్పించకుంటే వడదెబ్బ తగులుతుంది. అధికారులు చొరవ తీసుకొని కనీస సౌకర్యాలు కల్పించాలి.
సర్వర్ డౌన్‌తో సమస్యలు..
ఫొటో క్యాప్చర్ ద్వారా కూలీల అటెండెన్స్ తీసుకుంటున్నాము. కొంత మంది కూలీల ఫొటోలు తీసిన తర్వాత సర్వర్ డౌన్ అవుతుం డడంతో ఫొటో క్యాప్చర్‌కు ఇబ్బందులు వస్తున్నా యి. అటవీ ప్రాంతాల్లో పనులు జరుగుతుం డడంతో అప్పుడప్పుడు సిగ్నల్ సమస్య తలెత్తు తున్నది. ఆలస్యమైనా కూలీలందరి అటెండెన్స్ ఎనఎంఎంఎస్ విధానంలోనే తీసుకుంటున్నాం.
-హనీఫ్, ఫీల్డ్ అసిస్టింట్,కోనాపూర్