చట్టాలున్నాయి..అమలేదీ..?

. హక్కులకు రాజ్యాంగ భరోసా
. ఆచరణలోకి రావాలి రాజ్యాంగం
. ఆదివాసీ హక్కులే రాజ్యాంగ స్ఫూర్తి
. బలహీనుల పక్షాన రాజ్యాంగం
. గ్రామసభకు అధికారం.. ప్రజలకు హక్కు
ఆదివాసీ హక్కుల నుంచి ప్రజాస్వామ్య విలువల వరకు..చట్టాలు ఉన్నా అమలులో ఎందుకీ నిర్లక్ష్యం?
అధికారంలో ఉన్నవారికి అసౌకర్యం కలిగిం చినా రాజ్యాంగాన్ని గౌరవించి, బలహీనుల హక్కులను కాపాడినప్పుడే సమాజం ఆరో గ్యంగా ఉంటుంది.
భారతదేశంలో చట్టాలకు కొరత లేదు. రాజ్యాంగం ప్రతిపౌరుడికి హక్కులు కల్పిం చింది.బలహీనవర్గాలకు ప్రత్యేక రక్షణలు అందించింది.ఆదివాసీలభూమి,అటవీ వనరు లు,సంప్రదాయాలు,సంస్కృతిని కాపాడేం దుకు ప్రత్యేకచట్టాలు,పాలనా వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేసింది.అయినప్పటికీ,ఈచట్టాలు అత్యంత అవసరమైనచోటఅడవులు,కొండలు,మారు మూల గ్రామాల్లోవాటి అమలు ప్రశ్నార్థకంగా మారుతోంది.రాజ్యాంగం ఇచ్చినహామీలు అక్క డి ప్రజలకు అందుతున్నాయా? లేక అధికార, ఆర్థిక ప్రయోజనాల ముందు వారి హక్కులు బలవుతున్నాయా?అన్నది నేడు మనం వేసు కోవాల్సిన ప్రశ్న.ఆరోగ్యకరమైన సమాజం అంటే సంఘర్షణలు లేని సమాజం కాదు. అధికారంలో ఉన్నవారికి అసౌకర్యం కలిగించినప్పటికీ రాజ్యాంగ విలు వలను గౌరవించే సమాజం.బలహీనుల హక్కు లను కాపాడే వ్యవస్థ. ప్రజల అభిప్రాయాలను వినే పాలన. తప్పులను అంగీకరించి సరిదిద్దు కునే ప్రజాస్వామ్యం. – రెబ్బాప్రగడ రవి,ఎడిటర్ 

రాజ్యాంగం ఇచ్చిన హామీ..భిన్నత్వానికి భరోసా
భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు దేశాన్ని ఒకే మతం,ఒకే భాష,ఒకే సంస్కృతికి పరిమితం చేయలేదు.అనేకమతాలు,భాషలు,కులాలు, తెగలు,ఆచారాలు,జీవన విధానాలతో కూడి న బహుళత్వ భారతదేశాన్ని ఊహించారు. ఆ వైవిధ్యాన్ని కేవలం సామాజిక వాస్తవంగా కాకుండా,రాజ్యాంగబద్ధమైన విలువగా గుర్తించారు.రాజ్యాంగంలోని పలు అధికర ణలుఈబహుళత్వానికిరక్షణ కల్పిస్తున్నాయి.
1.రాజ్యాంగ ప్రవేశిక: న్యాయం,స్వేచ్ఛ, సమానత్వం,సౌభ్రాతృత్వంద్వారా ప్రతి వ్యక్తి గౌరవాన్ని,దేశ ఐక్యతను,సమగ్రతను కాపా డాలని స్పష్టం చేస్తుంది.
2.అధికరణలు 14-16: చట్టం ముందు అందరూ సమానులని,మతం,జాతి, కులం, లింగం,జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష చూప రాదని నిర్దేశిస్తాయి.
3.అధికరణలు 25-30: మనస్సాక్షి,మత స్వేచ్ఛతోపాటు భాష,లిపి,సంస్కృతిని పరి రక్షించుకునే హక్కులను కల్పిస్తాయి. మైనా రిటీ వర్గాలకు విద్యాసంస్థలను స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కును కల్పిస్తాయి.
4.అధికరణ 51A(వ): మత,భాషా, ప్రాం తీయ విభేదాలకు అతీతంగా సామరస్యాన్ని పెంపొందించడం,మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను విడనాడడం ప్రతి పౌరుడిప్రాథమిక కర్తవ్యంగా పేర్కొంటుంది.
5.అధికరణ 244,ఐదో,ఆరో షెడ్యూళ్లు : గిరిజనప్రాంతాల ప్రత్యేకసామాజిక, సాంస్కృ తిక, భౌగోళిక పరిస్థితులను గుర్తించి ప్రత్యేక పాలనా,రక్షణవ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేశాయి. ఇవన్నీ కలిపిచూస్తే భారతరాజ్యాంగం బహు ళత్వాన్ని కేవలం అంగీకరించలేదు.దానిని కాపాడాల్సిన బాధ్యతను కూడా ప్రభుత్వా లకు, పౌరులకు అప్పగించింది.
మెజారిటీ అధికారం కంటే రాజ్యాంగమే గొప్పది
ప్రజాస్వామ్యంలో ఎన్నికలద్వారా ప్రభుత్వా లు ఏర్పడతాయి. మెజారిటీతో పాలన సాగు తుంది. అయితే ఎన్నికల్లో వచ్చిన మెజారి టీకి రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక విలువలను ధ్వంసం చేసే అధికారం లేదు. ఈ విషయా న్ని సుప్రీంకోర్టు పలు చారిత్రాత్మక తీర్పుల్లో స్పష్టం చేసింది.కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం (1973):ఈ చారిత్రాత్మక కేసులో 13 మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన సుప్రీంకోర్టు ధర్మా సనం,పార్లమెంటుకు రాజ్యాం గాన్ని సవరించే అధికారం ఉన్నప్పటికీ,దాని మౌలిక స్వరూ పాన్ని ధ్వంసం చేసే అధికారం లేదని తీర్పుని చ్చింది.దీనినే ‘మూల నిర్మాణ సిద్ధాంతం’గా పిలుస్తారు.ప్రజాస్వామ్యం,లౌకికవాదం, న్యాయ పాలన వంటి రాజ్యాంగ మౌలిక విలువలకు ఈ సిద్ధాంతం రక్షణగా నిలిచింది.
ఎస్.ఆర్.బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994): ఈకేసులో సుప్రీం కోర్టు లౌకికవాదం రాజ్యాంగమూల నిర్మా ణంలో భాగమని స్పష్టం చేసింది.అలాగే అధికరణ 356కింద రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేసే కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారానికి న్యాయ సమీక్ష ఉంటుందని పేర్కొంది.రాజకీయ కారణాలతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను ఇష్టాను సారం రద్దు చేయలేమని తేల్చిచెప్పింది. ఈరెండు తీర్పులు ఒకముఖ్యమైన విష యాన్ని గుర్తుచేస్తు న్నాయి.ఎన్నికల మెజారిటీ తాత్కాలికం కావ చ్చు.ప్రభుత్వాలు మార వచ్చు.కానీ రాజ్యాంగ మౌలిక విలువలు శాశ్వతమైనవి.వాటిని కాపాడటం ప్రతి ప్రభుత్వ బాధ్యత.
నియమగిరి తీర్పు..గ్రామసభే ఆదివాసీ అస్తి త్వానికి రక్షణ
ఆదివాసీ హక్కుల పరిరక్షణలో మరో చారి త్రాత్మక ఘట్టం ఒడిశాలోని నియమగిరి కొం డల పోరాటం.ఒడిశా మైనింగ్ కార్పొరేషన్ వర్సెస్ పర్యావరణ,అటవీమంత్రిత్వశాఖ (2013) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు గ్రామసభల ప్రాధాన్యతనుదేశానికిచాటి చెప్పింది.నియమగిరికొండలతోడోంగ్రియా కొంధ్ ఆదివాసీ తెగకు ఉన్న మత,సాంస్కృ తిక,సంప్రదాయ సంబంధాలను న్యాయ స్థానం గుర్తించింది. అటవీ హక్కుల చట్టం–2006 కిందవారికి ఉన్నహక్కులను పరిశీ లించి, మైనింగ్ ప్రాజెక్టు వల్ల ప్రభావితమ య్యే గ్రామాల గ్రామసభలు వారి మత, సాంస్కృతిక హక్కులపై నిర్ణయం తీసుకోవా లని ఆదేశించింది.తదనంతరం సంబంధిత గ్రామసభలు బాక్సైట్ తవ్వకాలకు వ్యతిరే కంగా నిర్ణయించాయి. ఈ పరిణామం ఆది వాసీ హక్కుల చరిత్రలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది.గ్రామసభ అనేది కేవలం సమా వేశం నిర్వహించి తీర్మానం నమోదు చేసే సంస్థ కాదు.ఆదివాసీ సమాజం తన భూమి, అటవీ వనరులు,సంప్రదాయాలు, భవిష్యత్తు పై అభిప్రాయం వ్యక్తం చేసే రాజ్యాంగబద్ధ వేదిక. గ్రామసభ నిర్ణయాలను నిర్లక్ష్యం చేయడం అంటే ప్రజాస్వామ్యపు పునాదు లనే బలహీనపరచడం.
చట్టాలు మరిన్ని వచ్చాయి..అమలు ఎక్కడ?
సమత,నియమగిరి వంటి తీర్పుల తరు వాత కూడా ఆదివాసీ హక్కుల పరిరక్షణకు పార్లమెంటు మరిన్ని చట్టాలను రూపొందిం చింది.
వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
1.పంచాయతీ (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ)చట్టం-1996 ( పెసా ) : షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు ప్రత్యేక అధికా రాలు,బాధ్యతలు కల్పించింది.సంప్రదాయ ఆచారాలు,సంస్కృతి,సామూహిక వనరు లను కాపాడటం,స్థానిక అభివృద్ధి నిర్ణయా ల్లో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంపొందించ డం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. అటవీ హక్కుల చట్టం-2006 : అటవీ ప్రాంతాల్లో తరతరాలుగా నివసిస్తున్న షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసులవ్యక్తిగత,సామూహికఅటవీ హక్కు లను గుర్తించేందుకు ఈచట్టం రూపొం దించబడింది.అటవీవనరులపై వారి హక్కు లను చట్టబద్ధం చేయడమే దీని ఉద్దేశం.ఈ చట్టాలు ఆదివాసీలకుభూమి,అటవీ వనరు లపై హక్కులు కల్పించడంతో పాటు గ్రామ సభల పాత్రను బలోపేతం చేశాయి. అయి తే చట్టంలోని ప్రతినిబంధనను,సంబంధిత నిబంధనల ప్రకారం అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వాలపై ఉంది. భూసేక రణ, అటవీ భూముల మళ్లింపు, మైనింగ్ వంటి అంశాల్లో గ్రామసభల సంప్రదింపులు, సమ్మతి అవసరమయ్యే సందర్భాలను చట్టం నిర్దేశించింది. వాటిని యథాతథంగా పాటించాలి.చట్టాలు కాగితాలపై ఉండటం కాదు, క్షేత్రస్థాయిలో అమలైనప్పుడే వాటి ప్రయోజనం ప్రజలకు అందుతుంది.
వైఫల్యం చట్టానిదా? అమలు వ్యవస్థదా?
చట్టాలకు,ఆచరణకు మధ్య ఉన్న అంతరా న్ని దేశవ్యాప్తంగా అనేక సంఘటనలు వెల్లడిస్తు న్నాయి. అటవీ హక్కుల గుర్తింపులో జాప్యం, సామూహిక అటవీహక్కుల దరఖాస్తుల తిరస్క రణ,గ్రామసభల అధికారాలను పరిమి తం చేయడం వంటి సమస్యలు తరచూ వెలుగు లోకి వస్తున్నాయి.కొన్ని ప్రాంతాల్లో గ్రామసభ తీర్మానాలను పట్టించుకోకపోవడం, ముందుగా నిర్ణయించిన ప్రాజెక్టులకు అనుకూలంగా తీర్మానాలురూపొందించేందుకు ప్రయత్నిం చడం, అటవీ హక్కుల దరఖాస్తులను సాంకేతిక కారణాలతో తిరస్కరించడం వంటి ఆరోపణలు వినిపిస్తున్నాయి.మధ్యప్రదేశ్‌లో అటవీ హక్కుల చట్టంఅమలు,గ్రామసభలఅధికారాలపై కూడా వివాదాలు నివేదించబడ్డాయి.
దేశవ్యాప్తంగా కనిపిస్తున్న కొన్ని సమస్యలు ఇవి :
– గ్రామసభల అభిప్రాయాలను సరైన రీతిలో నమోదు చేయకపోవడం లేదా నిర్లక్ష్యం చేయడం.
– సామూహిక అటవీ హక్కులదరఖాస్తులను సంవత్సరాల తరబడిపెండింగ్‌లో ఉంచడం.
– గిరిజనుల సామూహిక భూములను పెట్టుబడులు,పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టులకోణంలో మాత్రమే చూడడం – అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులపై ప్రశ్నించే ప్రజలను అభివృద్ధి వ్యతిరేకులుగా ముద్రవేయడం.
– చట్టపరమైన రక్షణలు ఉన్నప్పటికీ ఆదివాసీలకు న్యాయం అందడంలో జాప్యం జరగడం.
పేదలపై చట్టాలను కఠినంగా అమలు చేస్తూ,శక్తివంతుల విషయంలో మాత్రం మినహా యింపులుచూపే వ్యవస్థ ఆరోగ్యకరమైన ప్రజా స్వామ్యానికి సంకేతం కాదు.చట్టం ముందు అందరూ సమానులనే రాజ్యాంగ సూత్రం ఆచరణలోనూ కనిపించాలి.
రాజ్యాంగాన్ని కాపాడటం దయ కాదు.. బాధ్యత
ప్రజాస్వామ్యం తనను తాను సరిదిద్దుకునే శక్తిని కలిగి ఉండాలి.అందుకు రాజ్యాంగం అనేక వ్యవస్థలను,సాధనాలను కల్పించింది. న్యాయవ్యవస్థ : పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగినప్పుడు న్యాయస్థానాలను ఆశ్ర యించే అవకాశం ఉంది. సమత, నియమ గిరి తీర్పులు న్యాయవ్యవస్థ ప్రజల హక్కు లకు ఎలా రక్షణ కల్పించగలదో నిరూపిం చాయి. గ్రామసభలు :ముఖ్యంగా షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో ప్రజల భాగస్వామ్య పాలనకు గ్రామసభలు కీలకమైన వేదికలు.వాటి అధికారాలను, నిర్ణ యాధికారాన్ని గౌరవించాలి. స్వేచ్ఛా యుత పత్రికారంగం
పౌర సమాజం: మారుమూల ప్రాంతాల్లోని ప్రజల సమస్యలను వెలుగులోకి తీసుకు రావడం,ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రశ్నించడం, ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాల ద్వారా న్యాయం కోసం పోరాడడం ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలో పేతం చేస్తాయి.
బాధ్యతాయుత అధికారులు : కలెక్టర్లు,అటవీ శాఖ,గనులశాఖ, రెవెన్యూ శాఖ అధికారులు రాజ్యాంగానికి విధేయులుగా పనిచేయాలి. చట్టాన్ని అమలు చేయడంలో మౌనం వహిం చడం తటస్థత కాదు..అది బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోవడమే అవుతుంది.
బహుళత్వ భారతదేశం కోసం తక్షణం చేప ట్టాల్సిన చర్యలు
రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులు క్షేత్రస్థా యిలో అమలవ్వాలంటే ప్రభుత్వాలు,అది óకార యంత్రాంగం,పౌర సమాజం సమన్వ యంతో పనిచేయాలి. ఇందుకు కొన్ని కీలక చర్యలు అవసరం.
1. పెసా ,ఐదో షెడ్యూల్ అమలు : సంబంధిత చట్టాలు,నిబంధనల ప్రకారం గ్రామసభల సంప్రదింపులు, అవసరమైన సమ్మతి ప్రక్రియలను పారదర్శకంగా నిర్వ హించాలి.తీర్మానాలను సక్రమంగా నమో దు చేసి ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి.పెండింగ్ అటవీ హక్కుల దరఖాస్తుల పరిష్కారం : ప్రతి దరఖాస్తును చట్టబద్ధంగా పరిశీలించి, తిరస్కరణకు స్పష్టమైన కారణా లు తెలియజేయాలి. వ్యక్తిగత, సామూహిక అటవీ హక్కుల వివరాలను బహిరంగంగా ప్రచురించాలి.
3.అసమ్మతికి గౌరవం : మైనింగ్,భూసేకరణ, పరిశ్రమలు,ఇతర అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులపై ప్రజలు ప్రశ్నించినంత మాత్రానవారిని అభివృద్ధి వ్యతిరేకులుగా చిత్రీకరించరాదు. వారి అభిప్రాయాలను చట్టబద్ధ ప్రక్రియలో భాగంగా పరిగణించాలి. సాంస్కృతిక హక్కుల పరిరక్షణ: ప్రతి సమా జానికి తన మతం,భాష,సంస్కృతి,జీవన విధానాన్ని కాపాడుకునే హక్కు ఉంది. మెజా రిటీ,మైనారిటీ అనే తేడా లేకుండా ఈ హక్కు లను గౌరవించాలి.సౌభ్రాతృత్వం, సామాజిక న్యాయం: కుల, మత,భాష,ప్రాంతీయ విభేదాలకు అతీతం గా పరస్పర గౌరవం,సమానత్వం,సామా జిక న్యాయాన్ని ఆచరణలో చూపాలి. రాజ్యాంగ నిర్మాత డాక్టర్ బి.ఆర్.అంబేద్కర్ హెచ్చరించినట్లుగా,సామాజిక ప్రజాస్వా మ్యం లేకుండా రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం ఎక్కువకాలం నిలవలేదు. స్వేచ్ఛ, సమాన త్వం,సౌభ్రాతృత్వం ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడిఉన్న విలువలు. వీటిలో ఏ ఒక్కటి బలహీనపడినా ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు ముప్పు ఏర్పడుతుంది.
తీర్పు చెప్పాల్సింది మనమే!
రాజ్యాంగం విచారణలో లేదు.దాని సూత్రా లు స్పష్టంగా ఉన్నాయి. సుప్రీంకోర్టు తన తీర్పులద్వారా అనేకహక్కులకు రక్షణ కల్పిం చింది.పార్లమెంటు చట్టాలను రూపొందిం చింది.గ్రామసభలకు అధికారాలు కల్పిం చింది. అయినప్పటికీ, ముఖ్యంగా ఆదివాసీ ప్రాంతాల్లో ఈహక్కులను అమలు చేయ డంలో ఇంకా అనేక సవాళ్లు ఎదురవుతు న్నాయి. అసలువిచారణ జరగాల్సింది రాజ్యాం గంపై కాదు..దానిని అమలు చేయాల్సిన మన వ్యవ స్థపై. రాజ్యాంగం ఇచ్చిన హామీలను ప్రభు త్వాలు ఎంతవరకు గౌరవిస్తున్నాయి? అధికార యంత్రాంగం చట్టాలను ఎంతవరకు అమలు చేస్తోంది?బలహీన వర్గాలకు న్యాయం అందు తోందా? ప్రజలగొంతుకలకు పాలన లో స్థానం లభిస్తోందా?అన్న ప్రశ్నలకు సమా ధానం చెప్పా ల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.ఆరోగ్యకరమైన సమాజం అంటే సంఘర్షణలు లేని సమాజం కాదు. శక్తివంతుల కంటే చట్టం బలంగా ఉండే సమాజం. బలహీనులు కూడా న్యాయస్థానాల తలుపులు తట్టగలిగే సమాజం. గ్రామసభల నిర్ణయాలకు విలువ ఉండే సమా జం.తప్పులు జరిగినప్పుడు వాటిని బహిరం గంగా అంగీకరించి సరిదిద్దుకునే సమాజం. 1997లో సమతతీర్పు,2013లో నియ మగిరి తీర్పు రాజ్యాంగం ప్రజలహక్కులకు ఎలా అండగా నిలవగలదో చూపించాయి. ఇప్పుడు ఆ తీర్పుల స్ఫూర్తిని ప్రతిగ్రామానికి,ప్రతి గిరిజ న ప్రాంతానికి తీసుకెళ్లాల్సిన బాధ్యత మనం దరిపై ఉంది.రాజ్యాంగాన్ని కాపాడటం అంటే కేవలం పుస్తకాన్ని గౌరవించడం కాదు.దాని రక్షణలో ఉన్న చివరివ్యక్తి హక్కును కాపాడటం. ఆదివాసీ భూమిని,వారి సంస్కృతిని,గ్రామసభ అధికారాన్ని,బలహీనుల గౌరవాన్ని నిలబెట్ట డం.అదే నిజమైన ప్రజాస్వామ్యం..అదే రాజ్యాంగానికి మనం చెల్లించే గౌరవం.