Day: September 8, 2026

హిమాలయాల్లో విఫత్తుల కొత్త ముఖం

నేపాల్`టిబెట్ సరిహద్దు ప్రాంతంలో ప్రకృతి ప్రకోపం భీభత్సం సృష్టించింది. రాసువా జిల్లాలో ఆగష్టు 26న సంభ వించిన ఆకస్మిక వరదల్లో వందలాది మంది మృతి చెందారు.ఇంకా అనేక మంది ఆచూకీ తెలియకపోవడంతో మృతుల సంఖ్య మరింత పెరిగే అవకాశం ఉందని అధికారులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. మరోవైపు..అందులో కైలాస్ మానస సరోవర్ యాత్రకు వెళ్లిన 200మంది మంది భారతీయ యాత్రికలు గల్లంతై నట్లు సమాచారం.
భట్‌కోషి,త్రిశూలి నదీ వ్యవస్థలో ఒక్క సారిగా వచ్చిన వరదలు భారీగా మట్టి, రాళ్లు,బండరాళ్లు కొట్టుకొచ్చాయి.ఉద యం 9గంటల సమయంలో టిబెట్ వైపు నుంచి వచ్చిన భారీ నీటి ప్రవాహం నేపాల్‌లోని రాసువా,ధాదింగ్,నువాకోట్ జిల్లాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. అనేక గ్రామాలు,రహదారులు,వంతెనలు ధ్వంసమయ్యాయి.వరదల ధాటికి నేపాల్‌లో రవాణా,విద్యుత్ మౌలిక వసతులు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. కనీసం 19వంతెనలు కొట్టుకుపోయినట్లు అధికారులు అంచనా.హిమాలయాలు ఎప్పటినుంచో ప్రకృతి శక్తులకు నిలయంగా ఉన్నాయి.భూమి పొరలు ఢీకొనే చోట ఏర్ప డిన ఈపర్వత శ్రేణి భూకంపాలకు సున్నిత మైన ప్రాంతం.మంచు, హిమానీనదాలు, నదులు,లోతైన లోయలు కలిసి ఈ ప్రాంతా నికి ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక స్వభావాన్ని ఇచ్చాయి. అయితే ఇప్పుడు హిమాల యాలను పరిశీలిస్తున్న శాస్త్రవేత్తలకు కనిపిస్తున్న చిత్రం మరింత ఆందోళన కరంగా ఉంది.భూకంపం,హిమపాతం, హిమానీనదం కూలిపోవడం, కొండచరి యలు,ఆకస్మిక వరదలు,హిమ సరస్సుల విస్ఫోటనాలు ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటిగా జరిగే సహజ విపత్తులు కాకుండా,ఒకదానిని మరొకటి ప్రేరేపించే సంక్లిష్ట పరిణామా లుగా మారుతున్నాయి. ఈమార్పు వెనుక వాతావరణ మార్పు ఎంతవరకు పనిచే స్తోంది అన్న ప్రశ్న ఇప్పుడు అత్యంత కీలకంగా మారింది.
నేపాల్‌లోని భోటేకోశి నది పరివాహక ప్రాంతంలో సంభవించిన తాజా విషాదం ఈ ప్రశ్నను మరోసారి ప్రపంచం ముం దుకు తెచ్చింది. తొలుత అక్కడ నమో దైన ప్రకంపనలను భూకంపంగా భావించారు. 4.4తీవ్రతతో భూకంపం సంభవించిందని ప్రాథమిక సమాచారం వెలువడటంతో,దాని ప్రభావంతో కొండ చరియలు విరిగిపడి నదిలోకి చేరడం, ఆ తర్వాత ఆకస్మిక వరద రావడం జరిగిందని అనుకున్నారు.అయితే తదు పరి విశ్లేషణలో ఆ అంచనా తప్పని అమెరికా జియోలాజికల్ సర్వే తేల్చింది. భూకంప కేంద్రాల నుంచి వచ్చిన సమాచారం, భూకంప తరంగాల స్వభా వం, ఉపగ్రహ చిత్రాలను పరిశీలించిన తర్వాత అక్కడ సంప్రదాయ అర్థంలో భూకంపం జరగలేదని,భారీ హిమానీ నదం లేదా మంచు-శిథిలాల కదలిక వల్లే భూకంప తరంగాల మాదిరి ప్రకంపనలు నమోదయ్యాయని వెల్లడిం చింది.ఈ ఒక్క వివరణే హిమాలయాల్లో మారుతున్న విపత్తుల స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక పెద్ద సంకేతం. మనం భూకంపం అని భావించిన ప్రకంపనకు కారణం మంచు-శిథిలాల భారీ కదలిక అయితే,దాని వెనుక ఉన్న పర్యావరణ పరిస్థితులను కూడా పరిశీ లించాల్సిందే. హిమానీనదం ఎందుకు కదిలింది? పర్వత వాలు ఎందుకు అస్థిరమైంది? మంచు ఎందుకు వేగంగా కోల్పోయింది? నదిలోకి ఒక్కసారిగా అంత భారీ పరిమాణంలో నీరు, మంచు,మట్టి,రాళ్లు ఎలా చేరాయి? ఇవన్నీ కేవలం ఒకరోజు జరిగిన సంఘటనలతో సమాధానం దొరికే ప్రశ్నలు కావు. వాటి వెనుక సంవత్సరా లుగా మారుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు,మంచు నిల్వలు,వర్షపాత ధోరణులు,పర్వత భౌగోళిక పరిస్థితులు ఉండవచ్చు. హిమాలయాల విషయంలో వాతావరణ మార్పు ప్రభావాన్ని అర్థం చేసుకోవా లంటే ముందుగా హిమానీనదాల పరిస్థితిని గమనించాలి.హిమానీనదం అనేది కదలని మంచు కొండ కాదు. అది చాలా నెమ్మదిగా కదిలే మంచు వ్యవస్థ. మంచు పేరుకుపోవడం, కరగ డం,కిందికి జారడం మధ్య సమతుల్యత ఆధారంగా దాని పరిమాణం,ఆకారం మారుతూ ఉంటుంది.వాతావరణం వేడెక్కినప్పుడు ఈ సమతుల్యత దెబ్బ తింటుంది.అనేక హిమానీనదాలు వెనక్కి తగ్గడం ప్రారంభిస్తాయి. మంచు పరిమా ణం తగ్గుతుంది.గతంలో మంచుతో కప్పబడి ఉన్న ప్రాంతాలు బయటపడ తాయి.హిమానీనదం అంచుల వద్ద నీటి నిల్వలు ఏర్పడతాయి.ఈ మార్పులన్నీ పర్వత భౌగోళిక స్థిరత్వాన్ని ప్రభావితం చేయగలవు.ఇక్కడే మరో ప్రమాదం పుట్టుకొస్తుంది.హిమానీనదాలు వెనక్కి తగ్గుతున్నప్పుడు వాటి ముందు భాగం లో,పక్కలలో లేదా మంచు-శిథిలాల మధ్య సరస్సులు ఏర్పడవచ్చు. వీటిలో కొన్ని సహజమైన మంచు లేదా మోరైన్ అడ్డుకట్టలతో నిలిచి ఉంటాయి.ఇవి శాశ్వతమైన ఆనకట్టలు కావు.ఒకభారీ మంచు ముక్క సరస్సులో పడటం,కొండ చరియ విరిగి నీటిలోకి దూకడం,భారీ వర్షం కురవడం లేదా ఇతర భౌగోళిక మార్పులు చోటుచేసుకోవడంవల్ల ఆ సహజ అడ్డుకట్ట బలహీనపడవచ్చు. ఒక్కసారిగా సరస్సు తెగిపోతే వేల, లక్షల క్యూబిక్ మీటర్ల నీరు కొన్ని గంటల్లోనే దిగువకు దూసుకెళ్లవచ్చు. దీనినే గ్లేషియల్ లేక్ అవుట్‌బర్స్ట్ ఫ్లడ్ GLOఖీ అంటారు.
అటువంటి వరద సాధారణ వరదకు భిన్నమైనది.నీటితో పాటు మంచు,రాళ్లు, మట్టి,చెట్ల దుంగలు,ఇతర శిథిలాలు కిందికి వస్తాయి.దాంతో అది ఒకవిధమైన శిథిల ప్రవాహంగా మారుతుంది.నది తన సహజ మార్గాన్ని దాటి గ్రామాలు, రహదారులు, వంతెనలు, జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు ఉన్న ప్రాంతాలపైకి దూసుకుపోతుంది. ప్రవాహ వేగం ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ప్రజలకు స్పందించే సమయం చాలా తక్కువగా ఉం టుంది. ఒకసారి ఇలాంటి ప్రవాహం ఏర్ప డితే దాని ముందు ఉన్న మౌలిక వసతులు ఎంత బలంగా ఉన్నా తీవ్ర నష్టం తప్పక పోవచ్చు.
భోటేకోశి ఘటనలో కూడా ఇదే తరహా క్రమం కనిపిస్తోందని నిపుణుల పరిశీలనలు సూచిస్తున్నాయి. టిబెట్ వైపు ఎత్తైన ప్రాం తంలో మంచు,శిథిలాల భారీ కదలిక సంభ వించి ఉండవచ్చని, దాంతో నీటి ప్రవాహం ఒక్కసారిగా పెరిగి భోటేకోశి నదిలోకి చేరి ఉండవచ్చని అంచనాలు ఉన్నాయి. సుమా రు 5,200 మీటర్ల ఎత్తులో హిమానీనదం లేదా మంచు భాగం జారిపడినట్లు ఉప గ్రహ చిత్రాల ఆధారంగా చేసిన పరిశీ లనలు కూడా ఈ ఘటనకు మరింత ప్రాధాన్యతను తెచ్చాయి. కేవలం 24 గంటల వ్యవధిలో ఉపగ్రహ చిత్రాల్లో కనిపించిన మార్పులు అక్కడ మంచు నష్టం, హిమానీనద కదలిక లేదా శిథిల ప్రవాహం వంటి ప్రక్రియలు జరిగినట్లు సూచిస్తున్నాయి.అయితే ఇక్కడ ఒక విషయాన్ని స్పష్టంగా చెప్పాలి.ఒకనిర్దిష్ట విపత్తుకు వాతావరణ మార్పే నేరుగా కారణమని తేల్చడానికి శాస్త్రీయ ఆధారా లు అవసరం. ప్రతి హిమానీనద విరుపు ను, ప్రతి వరదను, ప్రతి కొండచరి యను వాతావరణ మార్పుకు ఆపాదిం చడం సరైన శాస్త్రీయ విధానం కాదు. హిమాలయాలు సహజంగానే అత్యంత చురుకైన భౌగోళిక ప్రాంతం.భూకం పాలు అక్కడ జరుగుతూనే ఉంటాయి. కొండచరియలు కూడా సహజ పర్వత ప్రక్రియలో భాగమే. భారీ వర్షాలు, మంచు తుఫానులు కూడా కొత్త విషయాలు కావు.కానీ వాతావరణ మార్పు ఈ వ్యవస్థల పునాది పరిస్థి తులను మార్చుతోందా? వాటి తీవ్రతను లేదా సంభవించే అవకాశాన్ని పెంచు తోందా? ఇదే అసలు పరిశోధన ప్రశ్న. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వచ్చిన పరిశోధనలు ఈ ప్రశ్నకు ఆందోళన కలిగించే సంకే తాలు ఇస్తున్నాయి. హిమాలయ-కారా కోరం ప్రాంతంలో హిమానీనదాల వెనుకడుగు,మంచు నిల్వల తగ్గుదల, హిమ సరస్సుల విస్తరణ వంటి మార్పు లు నమోదవుతున్నాయి.ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం వల్ల ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో మంచు కరిగే ప్రక్రియ మారుతోంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో మంచుగా పడాల్సిన వర్ష పాతం వర్షంగా పడే అవకాశం పెరుగు తోంది. ఈమార్పులు పర్వత వాలులపై నీటి ప్రభావాన్ని పెంచవచ్చు. అదే సమ యంలో శాశ్వతంగా గడ్డకట్టిన నేల పర్మా ఫ్రాస్ట్ వేడెక్కడం వల్ల పర్వత వాలుల స్థిరత్వం కూడా దెబ్బతినవచ్చు. అందువల్ల హిమాలయాల్లో వాతావరణ మార్పు ప్రభావాన్ని కేవలం “మంచు కరుగుతోంది” అనే ఒకవాక్యంలో పరి మితం చేయడం పెద్ద పొరపాటు. మం చు కరుగుదల ఒక ప్రారంభ ప్రక్రియ మాత్రమే. దాని తర్వాత నీటి నిల్వలు మారవచ్చు.హిమానీనదం ఆకారం మారవచ్చు.పర్వత వాలు బలహీనపడవచ్చు. కొత్త సరస్సు ఏర్పడ వచ్చు.సరస్సు తెగిపోవచ్చు.నది ఒక్క సారిగా ఉప్పొంగవచ్చు.నదిలోకి శిథి లాలు చేరవచ్చు.చివరికి ఒకచిన్న భౌగో ళిక మార్పు వేలాది మందిని ప్రభావితం చేసే విపత్తుగా మారవచ్చు.
ఇదే హిమాలయాల భవిష్యత్తుపై అత్యంత ఆందోళన కలిగించే అంశం. భవిష్యత్ విపత్తులు ఒక్క కారణంతో సంభవించే అవకాశం తగ్గుతూ,బహుళ కారణాలు పరస్పరం కలిసే ప్రమాదం పెరుగుతోంది.దీనినే శాస్త్రవేత్తలు ‘కాస్కే డింగ్ డిజాస్టర’గా పరిగణిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు ఒక భూకంపం కొండచరియను ప్రేరేపించవచ్చు. ఆ కొండచరియ నదిని అడ్డుకోవచ్చు. దాంతో సరస్సు ఏర్పడవచ్చు.సరస్సు తెగితే వరద రావచ్చు. అదే సమయంలో ముందుగానే వేడెక్కిన హిమానీనదం, అస్థిరమైన పర్వత వాలు ఉంటే నష్టం మరింత పెరగవచ్చు.
ఈపరిస్థితిలో విపత్తు నిర్వహణకు కూడా కొత్త ఆలోచన అవసరం.ఇంతవరకు భూకంపాలను ఒకవిభాగం,వరదలను మరో విభాగం, హిమానీనదాలను మరో విభాగం,వాతావరణాన్ని మరో విభాగం అధ్యయనం చేసే విధానం ఉంది.కానీ హిమాలయాల్లో ఇవన్నీ ఒకే వ్యవస్థలో భాగాలు. ఒకే ప్రాంతంలో భూకంప శాస్త్రవేత్త, హిమానీనద శాస్త్రవేత్త, వాతావ రణ శాస్త్రవేత్త, భూగర్భ శాస్త్రవేత్త, జల వనరుల నిపుణుడు కలిసి పనిచేయా ల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.
ఉపగ్రహ సాంకేతికత ఇక్కడ కీలక పాత్ర పోషించగలదు.ఏ హిమ సరస్సు విస్తరిస్తోంది? ఏహిమానీనదం వేగంగా వెనక్కి వెళ్తోంది?ఎక్కడ మంచు పొరలో అసాధారణ మార్పులు కనిపిస్తున్నాయి? ఏ పర్వత వాలు కదులుతోంది? ఎక్కడ నది మార్గాన్ని శిథిలాలు అడ్డుకున్నాయి? ఇలాంటి ప్రశ్నలకు ఉపగ్రహ చిత్రాలు ముందస్తు హెచ్చరికలకు ఉపయోగపడ తాయి. అయితే ఉపగ్రహాలను మాత్రమే నమ్మడం సరిపోదు. ప్రమాదకర హిమ సరస్సుల్లో నీటి మట్టం కొలిచే సెన్సర్లు, నదుల్లో రియల్‌టైమ్ నీటి ప్రవాహ పరికరా లు,భూకంప సెన్సర్లు, వాతావరణ రాడార్లు, ఆటోమేటిక్ హెచ్చరిక వ్యవస్థలు కూడా అవసరం.
మరో కీలక అంశం సరిహద్దులు. హిమాలయ నదులకు దేశాల సరిహద్దులు తెలియవు. టిబెట్‌లో జరిగిన మంచు విరుపు ప్రభావం నేపాల్‌లో వరదగా కనిపించవచ్చు. నేపాల్‌లోని నదీ ప్రవాహం భారతదేశంలోని ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేయవచ్చు. అందువల్ల విపత్తు హెచ్చరికల సమాచారాన్ని దేశాల మధ్య వేగంగా పంచుకోవడం అత్యవసరం. ఉపగ్రహ డేటా, వాతావరణ సమాచారం, నదీ ప్రవాహ వివరాలు, హిమ సరస్సుల పరిస్థితి వంటి సమాచారాన్ని సరిహద్దులకు అతీతం గా పంచుకునే శాస్త్రీయ సహకారం ఇక ఐచ్ఛికం కాదు.హిమాలయాల్లో నిర్మాణాలపై కూడా పునరాలోచన అవసరం.పర్యాటకం, రహదారులు,సొరంగాలు,జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు,పట్టణీకరణ అన్నీ వేగంగా పెరుగుతున్నాయి. అభివృద్ధి అవసరమే. కానీ గత వాతావరణ గణాంకాల ఆధారం గా మాత్రమే భవిష్యత్ నిర్మాణాలను రూపొందించడం ప్రమాదకరం.రాబోయే దశాబ్దాల్లో వరద తీవ్రత,మంచు కరుగు దల,హిమ సరస్సుల పరిమాణం, కొండ చరియల ప్రమాదం ఎలా మారవచ్చో కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ప్రత్యేకంగా జలవిద్యుత్ రంగం ముందు పెద్ద సవాలు ఉంది.హిమాలయ నదులు అపారమైన జలవిద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. కానీ అదే నదులు ఆకస్మిక వరదలకు మార్గాలుగా కూడా మారవచ్చు. ఒక భారీ హిమ సరస్సు తెగిపోతే నదిలో నీటి ప్రవాహం సాధారణ స్థాయితో పోలిస్తే అనూహ్యంగా పెరగవచ్చు. అటువంటి పరిస్థితుల్లో ప్రాజెక్టుల భద్రత,ఆనకట్టల సామర్థ్యం, అత్యవసర నీటి విడుదల విధానాలు, దిగువ ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజల తరలింపు మార్గాలు ముందుగానే పరిగణించాల్సి ఉంటుంది.
తాజా నేపాల్ విపత్తులో మౌలిక వసతు లకు జరిగిన నష్టం ఈప్రమాదాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపించింది. వంతె నలు, రహదారులు,జలవిద్యుత్ ప్రాజె క్టులు,వాణిజ్య సంస్థలు వరద ప్రవాహా నికి దెబ్బతిన్నాయి.ఒక ప్రాంతంలో రహ దారి తెగిపోతే అది కేవలం రవాణా సమస్య కాదు. సహాయక బృందాలు అక్కడికి చేరుకోలేని పరిస్థితి ఏర్పడు తుంది. వంతెన కొట్టుకుపోతే ఒక గ్రామం లేదా పట్టణం గంటల తరబడి బయట ప్రపంచంతో సంబంధాలు కోల్పోవచ్చు. విద్యుత్ వ్యవస్థ దెబ్బతింటే ఆసుపత్రులు, కమ్యూనికేషన్,నీటి సరఫ రా అన్నీ ప్రభావితమవుతాయి.
ఇంకా ఒక మానవ కోణం ఉంది. హిమాలయ ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజలకు ప్రతి విపత్తు కేవలం ఆస్తి నష్టం కాదు.పర్వత గ్రామాల్లో ప్రజల జీవనా ధారం వ్యవసాయం,పశుపోషణ, పర్యాటకం,చిన్న వ్యాపారాలపై ఆధార పడి ఉంటుంది.ఒక వంతెన కొట్టుకు పోవడం అంటే మార్కెట్‌కు వెళ్లే మార్గం తెగిపోవడం.ఒక రహదారి ధ్వంసం అంటే వైద్య సహాయం అందకపోవడం. ఒక జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు మూతపడటం అంటే స్థానిక ఉపాధిపై ప్రభావం. అందు వల్ల వాతావరణ మార్పు ప్రభావాన్ని కేవలం పర్యావరణ సమస్యగా చూడటం సరిపోదు.అది సామాజిక,ఆర్థిక,మానవ భద్రతా సమస్య కూడా.నేపాల్‌కు భారత్ అందిం చిన అత్యవసర సహాయం వంటి ప్రాంతీ య సహకారం విపత్తు సమ యంలో ఎంతో ముఖ్యమైనది. కానీ విపత్తు సంభవించిన తర్వాత సహాయం చేయడం కంటే,అది సంభవించే ముందు ప్రమాదాన్ని గుర్తించడం మరింత ముఖ్య మైన దశ. సాంకేతిక పరిజ్ఞానం,ఉపగ్ర హ నిఘా,ముందస్తు హెచ్చరికలు, సరి హద్దు సహకారం, స్థానిక ప్రజలకు శిక్షణ ఇవన్నీ కలిస్తేనే ప్రాణనష్టాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు.
హిమాలయాల విషయంలో మరో ప్రమాదకరమైన భ్రమను కూడా విడిచిపెట్టాలి. “ప్రకృతి విపత్తులను ఆపలేం కాబట్టి ఏమీ చేయలేం” అనే భావన పూర్తిగా తప్పు. భూకంపాన్ని ఆపలేం. హిమానీనదం కూలిపోవడాన్ని ప్రతి సందర్భంలో ఆపలేం. కానీ ఒక హిమ సరస్సు ప్రమాదకర స్థాయికి చేరుతున్నదని గుర్తించవచ్చు.నదీ ప్రవాహాన్ని పర్యవేక్షించవచ్చు.ప్రమాద ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాలను నియంత్రించ వచ్చు. ప్రజలను ముందుగానే తరలించ వచ్చు.అత్యవసర మార్గాలను సిద్ధంగా ఉంచ వచ్చు. ప్రాణనష్టం భారీగా తగ్గించవచ్చు. అంతేకాదు,వాతావరణ మార్పును నియంత్రించే ప్రపంచ ప్రయత్నాలకు హిమాలయాల భవిష్యత్తు ప్రత్యక్షంగా అనుసంధానమై ఉంది. స్థానికంగా మంచి విపత్తు నిర్వహణ ఎంత అవసర మో,ప్రపంచవ్యాప్తంగా గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను తగ్గిం చడం కూడా అంతే అవసరం. ఒకవైపు అనుసరణ అంటే మారుతున్న పరిస్థి తులకు మౌలిక వస తులు, సమాజా లను సిద్ధం చేయడం; మరోవైపు ఉపశ మన చర్యలు అంటే వాతావరణ మార్పు వేగాన్ని తగ్గించడం. ఈ రెండు మార్గాలు కలిసే నడవాలి. హిమాలయాల్లో జరుగు తున్న మార్పు లనుచూస్తే ఒకవిషయం మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. పర్వతా లు మౌనంగా ఉన్నాయనుకోవడం ఇక సాధ్యం కాదు.మంచు వెనక్కి తగ్గడం, కొత్త సరస్సులు ఏర్పడటం,వర్షపు నమూనాలు మారడం,పర్వత వాలులు అస్థిరమవడం ఇవన్నీ భవిష్యత్తు ప్రమాదాలకు ముందస్తు సంకేతాలుగా చదవాల్సిన అవసరం ఉంది. నేపాల్‌లో భూకంపంగా భావించిన ప్రకం పనలు హిమానీనద కదలికకు సంబంధిం చినవిగా తేలడం,దాని వెంట వచ్చిన ఆకస్మిక వరద,మంచుశిథిలాల ప్రవాహం ఇవి ఒక ప్రత్యేక సంఘటనగా ముగిం చాల్సిన కథ కాదు.ఇది హిమాలయాల్లో ప్రకృతి వ్యవస్థ ఎంత సంక్లిష్టంగా మారు తోందో చూపించే హెచ్చరిక.అదే సమయం లో సిక్కిం,ఉత్తరా ఖండ్,నేపాల్,భూటాన్, టిబెట్ ప్రాంతాల్లో గత కొన్నేళ్లుగా నమోదవు తున్న హిమ సరస్సు విస్ఫోటనాలు, హిమ పాతాలు,కొండచరియలు,ఆకస్మిక వరదల ను ఒకే పెద్ద చిత్రంలో చూడాల్సిన అవ సరం ఉంది.రేపటి హిమాలయాన్ని కేవలం మంచు కొండగా చూడకూడదు. అది వేగం గా మారుతున్న వాతావరణ వ్యవస్థలో ఒక జీవంతమైన ప్రయోగశాల. అక్కడ జరుగు తున్న మార్పులు ముందుగా మంచులో కనిపిస్తాయి,తర్వాత నదుల్లో కనిపిస్తాయి, ఆతర్వాత గ్రామాల్లో, పట్టణాల్లో,మౌలిక వసతుల్లో కనిపిస్తాయి.హిమాలయాల్లోని ప్రతి కొత్త హిమ సరస్సు, ప్రతి అసాధారణ మంచు కదలిక, ప్రతిభారీ కొండచరియ మనకు ఒక ప్రశ్న వేస్తోంది ప్రకృతి మార్పు ను మనం ముందుగానే చదువుతున్నామా, లేక అది విపత్తుగా మారిన తర్వాతే స్పందిస్తు న్నామా?ఇది నేపాల్‌కు మాత్రమే సంబంధించిన ప్రశ్న కాదు. హిమా లయాల నీటిపై ఆధారపడే భారత్, చైనా, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్‌తో పాటు మొత్తం దక్షిణాసి యాకు సంబంధించిన ప్రశ్న. హిమాల యాల్లో మంచు మారితే నదులు మార తాయి; నదులు మారితే వ్యవసాయం, విద్యుత్, తాగునీరు మారతాయి; నీటి వ్యవస్థలు మారితే కోట్లాది ప్రజల జీవన భద్రత ప్రభావితమవుతుంది.
అందుకే హిమాలయాలపై ఇప్పుడు కావాల్సింది మరిన్ని విపత్తు కథనాలు మాత్రమే కాదు మరిన్ని శాస్త్రీయ పరిశీ లనలు, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, సరిహద్దు సహకారం, బాధ్యతాయుత మైన నిర్మాణ విధానాలు,స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం. ప్రకృతి ఇచ్చే హెచ్చరి కలను విస్మరించి అభివృద్ధిని కొనసా గిస్తే,భవిష్యత్తులో ప్రతి విపత్తు మరింత ఖరీదైనదిగా మారవచ్చు.హిమాలయాల్లో భూకంపాలు కొత్తవి కావు. వరదలు కూడా కొత్తవి కావు. కానీ వేడి పెరుగు తున్న ప్రపంచంలో భూకంపం,హిమా నీనదం,కొండచరియ,హిమసరస్సు, వరద ఒకదానితో ఒకటి కలిసే విధానం మాత్రం కొత్త ప్రమాదాన్ని సృష్టిస్తోంది. ఆ ప్రమాదాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, దాన్ని ముందుగానే గుర్తించడం, ప్రజ లను రక్షించడానికి సిద్ధపడటం ఇదే ఇప్పుడు హిమాలయ దేశాల ముందు ఉన్న అత్యవసర బాధ్యత.– గునపర్తి సైమన్ 

కరువు నిబంధనలు జటిలం చేసిన కేంద్రం

దీర్ఘకాలంపాటు వర్షం లేకపోవడం,పంటలు పండక పోవడం,ప్రజలకు,పశువులకు ఆహారకొరత,మంచినీటి కొరత ఏర్పడటాన్ని కరువుగా పేర్కొంటారు.స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తొలిరోజులలో పెద్దలుడొక్కల కరువు గురించి చెప్పు తునేవారు. బ్రిటీష్ పాలకులు ప్రజలను పట్టించుకోకపోవడంతో ప్రజలుమట్టి జాపకానుకొని తాగినట్లు చెప్పుకునేవారు. స్వాతంత్య్రానంతరం 52లో రాయలసీమ కరువు ఏర్పడింది.ఆనాటి భారత ప్రభుత్వం రాయలసీమ కరువును గుర్తించ టానికి, సహాయ చర్యలు చేపట్టడానికి నిరాక రించింది.దానికై ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున పోరాడి కరువు ప్రకటింప చేసుకున్నారు.

కరువు నిబంధనలు – నష్టపరిహారాలు
1966లో దేశ వ్యాపితంగా కరువు ఏర్పడింది. భారత ప్రభుత్వం కరువు నిబంధనలు రూపొందించింది. సాధారణ వర్షపాతం కన్నా 25 శాతం తక్కువ వర్షం కురవటం, పంటల సాగు విస్తీర్ణం 50శాతం తగ్గటం, పంటల దిగు బడులు 33శాతం తగ్గటం కరువు నిబంధ నలుగా పేర్కొన్నారు. కరువు ప్రకటించాలంటే వర్షపాతంతో పాటు మరొక నిబంధన వర్తిం చాలని షరతు ప్రకటించారు. వర్షాన్ని లెక్కించ టానికి విధానం రూపొందించారు. 24 గంట లలో రంగున్నర మిల్లీమీటర్ల వర్షపాతం పడితే ఒక వర్షపు రోజు కింద లెక్క, అటువంటి వర్షం 21రోజులు పడకపోతే తేలికపాటి కరువు గాను,29రోజులు కురవకపోతే తక్కువ కరుపు గాను,12 రోజులు దాటితే తీవ్ర కరువుగాను పరిగణించేవారు. కరువు ప్రకటించగానే ప్రభు త్వం తీసుకోవాల్సిన సహాయడం చర్యల క్రింద పలలు ఉసారు కల్పించడం, ప్రజలకు,పశువులకు తాగునీరు సరఫరా చేయటం,పశుగ్రాసం సరఫరా చేయటం, ఉచిత రేషన్ ఇవ్వ టం,అంజలి కేంద్రాలు నిర్వహించడం, రైతుల రుణాలు రీ షెడ్యూల్ చేయటం,పేదలకు వినియోగ రుణాలు ఇవ్వడం తదితర కార్య క్రమాలు చేపట్టాలి.
బిజెపి ప్రభుత్వం తెచ్చిన చట్టాలు
2016లో దేశంలో తిరిగి కరువు పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం కరువు విధా నాలను పునః పరిశీలించింది.“వేదాస” పేరుతో కొత్త నిబంధనలు ప్రకటించింది. విజువలై జేషన్ ఆఫ్ ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ డేటా అండ్ ఆర్కైనల్ సిస్టమ్ అనే విధానాన్ని ప్రకటించింది. ఈ విధానంలో గతంలో ఉన్న మూడు నిబంధ నలకు తోడు నీటి నిల్వలను కూడా పరిశీలిం చాలని చేర్చింది. వీటిలో కనీసం మూడు అంశాలు ఉంటేనే కరువుగా గుర్తించాలని పేర్కొన్నది. భూమిపైన, భూమి లోపల ఉన్న నీటి నిల్వలను భూమిలో ఉన్న తేమ శాతాన్ని పరిగణలోకి తీసుకోవాలని పేర్కొన్నది. వ్యవసా యం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అజమాయిషి లోనిది. కావున రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కరువు ప్రాంతాలను నిర్ణయించి పంపితే,కేంద్రం పరిశీలించి ఆమో దం తెలుపుతుందని పేర్కొంది. రాష్ట్ర ప్రభు త్వాలు నివేదికలు పంపిన అనంతరం కేంద్ర బృందాలు పర్యటించి, క్షేత్ర స్థాయిలో పరిశీలన చేసి నిర్ధారించిన తరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదిస్తుంది. ప్రకృతి వైపరీత్యాల నిధి నుండి కొంత సహాయం చేస్తుంది. కేంద్రదళాలు పర్య టనకు రెండు నుండి నాలుగు మాసాల సమ యం పట్టేది. అప్పటికీ ఖరీఫ్ సీజన్ ముగిసి రబీ సీజన్ ప్రారంభమయ్యేది.ఇది ఒక తంతు గా మారింది.
ప్రైవేటు బీమా కంపెనీల లాభాల కోసం
కేంద్ర ప్రభుత్వం 2016లో ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన పథరం ప్రవేశ పెట్టింది. దిగుబడి ఆధారిత పంటల బీమా, పర్యావరణ ఆధారిత పంటల బీమా పథకాలను కలిపి ఒకే చట్టం వేసింది. బీమా పథకం అమలుకు వది ప్రైవేటు ప్రైవేటు సంస్థలకు అప్పగించింది. 2019లో ప్రైవేటు బీమా కంపెనీలు వ్యవసా య శాఖ ఉద్యోగులు రూపొందించిన కరువు అంచనాలను అంగీకరించేది లేదని, శాటిలైట్ సమాచారం ద్వారా సేకరించే విధానం ప్రవేశ పెట్టాలని పేచీ పెట్టాయి.కేంద్ర ప్రభుత్వం అందుకు అంగీకరించింది.ఈ కాలంలో ప్రైవేటు బీమా కంపెనీలు, రూ.24 వేల కోట్ల లాభాలు పోగేసుకున్నాయి.రైతులకు చెల్లిం చింది స్వల్పం.
ప్రస్తుతం ఇండియన్ స్పేస్ రీఛార్జ్ ఆర్గనైజేషన్ (ఇస్రో) వారు రూపొందించిన స్పేస్ అప్లికేషన్ సెంటర్ ద్వారా సమాచారం సేకరించే విధా నం చేపట్టింది. స్వల్ప వర్షపాతం కలిగిన రాయలసీమలో విత్తనాలు మొలకెత్తని భూమి ఎంత శాతం, మొలకెత్తివా గిడసవారి వేలకు అంటుకుపోయిన విస్తీర్ణం ఎంత శాతం? మొల కొత్తి ఎండిపోయిన పంట ఎంత శాతం? అనేది ఎలా నిర్ధారిస్తారో అంతు పట్టదు, రాయ లసీమలో భూగర్భ జలాలు అడుగంటుతున్న వార్తలు వస్తున్నాయి. శాటిలైట్ సమాచారంలో పృక్ష సమాచారం ప్రకారం పంటలు వేయక పోయినా అటవీ వృక్షాలు, హార్టికల్చర్ వంటలు పచ్చని వాతావరణం చూపిస్తాయి. ఇప్పుడు వర్షాభావానికి గురైన పండ్ల తోటలు అబ్బుపడి ఏడాది పొడవునా పూత పూయటం,పూత నిలపటం,పిందె కట్టడం, కాపు నిలపటం అన్ని దశలలోనూ బలహీనంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ శాటిలైట్ ద్వారా తెలియవు. ప్రత్యక్షంగా తీసుకోవాల్సిన వివరాలు.
నష్టపరిహారాలకు తిలోదకాలు
కేంద్ర ప్రభుత్వం 2025లో ప్రకృతి వైపరీత్యాల చట్టానికి సవరణలు చేసింది. గీత చట్టంలోని 12,13,61 క్లాజులను తొలగించింది. సెక్షన్ 12లో బాధితులను అదుకోవటానికి ఉన్న నిబంధనలు తొలగించారు.13లో పంటలు కోల్పోయిన రైతాంగానికి రుణాలు రీషెడ్యూల్ చేసే చాప్టర్‌ను తొలగించారు.61వరాజు ప్రకారం మహిళలకు, షెడ్యూల్ కులాలకు వివక్ష చూపకుండా పరిహారం ఇవ్వాలనే నిబం ధన తొలగించారు.ఈచట్టం అమలులోకి వస్తే వంట నష్టపరిహారాలు, రుణాల రీ షెడ్యూలు హుళక్కే, పంటల బీమా మాత్రమే దిక్కు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇచ్చారు. రైతాంగం నారుమళ్ళు పోయటం, భూమిని కేంద్ర ప్రభుత్వం కరువు విధానాలను పునః పరిశీలించింది. “వేదాస” పేరుతో కొత్త నిబంధనలు ప్రకటించింది. “విజువలైజేషన్ ఆఫ్ ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ డేటా అండ్ ఆర్కెవల్ సిస్టమ”అనే విధానాన్ని ప్రకటిం చింది. ఈ విధానంలో గతంలో ఉన్న మూడు నిబంధనలకు తోడు నీటి నిల్వలను కూడా పరిశీలించాలని చేర్చింది. వీటిలో కనీసం మూడు అంశాలు ఉంటేనే కరువుగా గుర్తించా లని పేర్కొన్నది. భూమిపైన, భూమి లోపల ఉన్న నీటి నిల్వలను భూమిలో ఉన్న తేమ శాతా న్ని పరిగణలోకి తీసుకోవాలని పేర్కొన్నది. వ్యవసాయం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అజమాయిషి లోనిది. కావున రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కరువు ప్రాం తాలను నిర్ణయించి పంపితే, కేంద్రం పరిశీ లించి ఆమోదం తెలుపుతుందని పేర్కొంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నివేదికలు పంపిన అనం తరం కేంద్ర బృందాలు పర్యటించి, క్షేత్ర స్థాయి లో పరిశీలన చేసి నిర్ధారించిన తరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదిస్తుంది. ప్రకృతి వైపరీత్యాల నిధి నుండి కొంత సహాయం చేస్తుంది. కేంద్ర దగాలు పర్యటనకు రెండు నుండి నాలుగు మాసాల సమయం పట్టేది. అప్పటికే ఖరీఫ్ సీజన్ ముగిసి రబీ సీజన్ ప్రారంభమయ్యేది.
ఇది ఒక తంతుగా మారింది.
రైతాంగానికి బీమా ప్రీమియం చెల్లించమని పదేపదే చెప్పొంది.గత ప్రభుత్వం ఉచిత పం టల బీమా పథకం ప్రవేశపెట్టి రెండు సంవ త్సరాలు అమలు చేసింది.ఈ ప్రభుత్వం ఉచి త బీమా పడతాన్ని రద్దు చేసింది. గత రెండు సంవత్సరాల నుండి బీమా చెల్లంచిన వారికి బీమా ఇచ్చిన దాఖలాలు లేవు. ఫలితంగా రైతులు ఆసక్తి చూపటంలేదు. చెల్లించాలని ప్రభుత్వ పెద్దలు పడే పదే చెప్తున్నారు.
ముందుచూపు లేని ఫలితం
ఈ ఏడాది కేరళంకు రుతుపవనాలు ఆల స్యంగా వచ్చాయి. అప్పటికీ ముందు నుండీ ‘ఎల్సెనో ప్రభావం గురించి శాస్త్రవేత్తలు చెబు తూనే ఉన్నారు. అయినా మన మన రాష్ట్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాలకు ముందుగా నీరు వదులుకామని,ఒక నెల ముం దుగానే నాట్లు వేస్తే నవంబర్,డిసెంబర్ మాసా లలో వచ్చే తుఫానులకు ముందే వరి కోతలు పూర్తి చేసుకోవచ్చని, ముందుగా నారుమళ్ళు పోసుకోమని రైతులకు పిలుపు సిద్ధం చేయ టం,గట్లు వేయటం,నగైనా పనులు పూర్తి చేశారు. బోర్లు ఉన్న రైతులు నాట్లు వేశారు. కొందరు రైతులు భూమిని దున్ని ఎద పెట్టారు. కొందరు గింజలు చల్లి పొడి కప్పం కప్పారు. జూలై చివరి నాటికి కృష్ణా డెల్టాలో వరి నాట్లు వేయవద్దని, ప్రత్యామ్నాయపంటలు వేసుకో మని ముఖ్యమంత్రి ప్రకటించారు. రైతాంగాన్ని గందరగోళంలోకి నెట్టారు. అంతర్జాతీయ నీటి యాజమాన్యం ఇన్ స్టిట్యూట్ వారు చెప్పిన వివరాల ప్రకారం భారత ప్రభుత్వం నెలకొల్పిన“సుఖ రక్షణ్ ‘అడ్వెర్ సిస్టమ్ ఈఏడాది వర్షపాతం అతి తక్కువగా ఉంటుందని మే 22వ తేదీనే సమా చారం ఇచ్చిందని పేర్కొంది.“సుఖ రక్షక్ దేశం లోని 22 భారతీయ భాషలలో ఈ విషయం ప్రకటించినట్లు అంతర్జాతీయ నీటి యాజ మాన్య ఇన్ స్టిట్యూట్ వారు పేర్కొన్నారు. అయి నా మనరాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యామ్నాయ పంటల వైపు సిద్ధం చేయకపోవటం దుర దృష్టం, ఇందుకు రాష్ట్ర ప్రజానీకం మూల్యం చెల్లిం చాల్సి వస్తున్నది.
నిర్వహణ భారంగా రైతువేదికలు
రైతు వేదికలు అలంకారప్రాయంగా మారా యి.రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా రైతులకు వ్యవసాయ దారులకు సస్యరక్షణ చర్యలు కోసం కావాల్సిన సలహాలు,సూచనలు అందించాలనే లక్ష్యంతో గత ప్రభుత్వం 2021లో వీటిని ఏర్పాటు చేసింది.కానీ వీటి నిర్వహణకు సక్రమంగా నిధులు విడుదల కాక అధికారులు ఇబ్బంది పడుతున్నారు.నిధుల కొరతతో విద్యుత్ బిల్లు లు,పారిశుధ్య ఖర్చులూఅధికారులపైనే.. నెలకు రూ.9 వేల హామీ అమలు కాని వైనం అన్నదాతలకు అందు బాటులో ఉండి వ్యవ సాయ సలహాలు,సూచనలు అందించాలనే లక్ష్యంతోనిర్మించిన రైతువేదికలు ప్రస్తుతం నిర్వ హణ భారంతో కొట్టుమిట్టాడుతున్నాయి. ప్రభుత్వం నెలనెలా నిర్వహణ ఖర్చుల కోసం రూ.9వేలు ఇస్తామని ప్రకటించినా, నాలు గేళ్లు గా నిధులు విడుదల చేయకపో వడంతో వ్యవ సాయ విస్తరణ అధికారులే సొంత ఖర్చులతో నిర్వహణ చేపట్టాల్సిన పరిస్థితి నెలకొంది. ముఖ్యంగా విద్యుత్ బిల్లులు, మంచినీరు, పారిశుధ్యం, స్టేషనరీ, శిక్షణ కార్యక్రమాలు, కాపలాదారుల ఖర్చులు అధికా రులకు తలకు మించిన భారంగా మారాయి. దీంతో రైతువేదికల ఏర్పాటు లక్ష్యం నీరుగారు తోంది. 2021లో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నిధులతో క్లస్టర్ల వారీగా రైతువేదికలను నిర్మిం చారు. ఒక్కో వేదికకు సుమారు రూ.22లక్షలు వెచ్చిం చారు. ఒక్కో రైతువేదికకు వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారిని నియమించి,ఉదయం, సాయం త్రం రైతులకు అందుబాటులో ఉండేలా ఏర్పాట్లు చేశారు. మిగతా సమయాల్లో వారు క్షేత్రస్థా యిలో పర్యటిస్తూ రైతులకు సాగు పద్ధతులు, ఆధునిక సాంకేతికత, పంటలపై సలహాలు,సూచనలు అందించాల్సి ఉంటుంది. అధికా రులు రైతులకు అందుబాటులో ఉం డేందుకు వేదికల్లో వసతి,ఫర్నిచర్, శిక్షణ కార్య క్రమాల కోసం కుర్చీలు,మైకులు తదితర సౌక ర్యాలు కల్పించారు.అయితే నిర్వహణకు ప్రభు త్వం ఇచ్చినహామీలు మాత్రం అమలుకు నోచు కోలేదు. పారిశుధ్యం,ఇతర పనుల కోసం సహా యకుడిని నియమిస్తామని చెప్పినా ఆహామీ అమలు కాలేదు. ఊరికి దూరంగా ఉన్న రైతు వేదికల్లో విలువైన సామగ్రిచోరీకి గురికా కుం డా వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారులే తమ సొం త ఖర్చుతో వాచ్‌మెన్లను నియమించుకున్న సందర్భాలున్నాయి.
నాలుగేళ్లుగా నిధుల్లేవు
రైతువేదికల్లో మంచినీరు, విద్యుత్, పారిశుధ్యం తదితర నిర్వహణ ఖర్చుల కోసం నెలకు రూ.9 వేల చొప్పున ఇస్తామని ప్రభుత్వం ప్రకటిం చింది.2022 ఏప్రిల్ నుంచి ఆగస్టు వరకు ఐదు నెలలకు ఒక్కో రైతువేదికకు రూ.45 వేలు మాత్రమే విడుదలయ్యాయి. ఆ తర్వాత ఇప్పటి వరకు నిధులు విడుదల కాలేదని అధికారులు చెబుతున్నారు. జిల్లాలో 70రైతువేదికలు ఉం డగా,ఒక్కో కేంద్రానికి సుమారు రూ.2.70 లక్షల చొప్పున నిర్వహణ బకాయిలు పేరుకు పోయాయి.
సొంత డబ్బులతో భారం
నిధులు రాకపోవడంతో గత్యంతరం లేక వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారులే నెలవారీ ఖర్చులు భరిస్తున్నారు.ఒక్కో రైతువేదికకు విద్యు త్ చార్జీల కోసం సుమారు రూ.1,000,స్టేష నరీ, జిరాక్స్‌లకు రూ.1,000,శిక్షణ కార్యక్ర మాలకు రూ.2,500, తాగునీటికి రూ.500, పరిశుభ్రత,కాపలాదారుల కోసం సుమారు రూ.3,000వరకు ఖర్చవుతోందని వారు చెబు తున్నారు.విద్యుత్ బిల్లులు సకాలంలో చెల్లిం చకపోతే సరఫరా నిలిపివేస్తుండటంతో తప్ప నిసరి పరిస్థితుల్లో తామే బిల్లులు చెల్లించాల్సి వస్తోందని ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. మరుగు దొడ్ల నిర్వహణకు కూడా నిధులు లేకపోవ డంతో ఆ ఖర్చునూ తామే భరించాల్సి వస్తోం దని చెబుతున్నారు. సమస్యను ఉన్నతాధికారుల దృష్టికి తీసుకెళ్లినా ప్రభుత్వం నుంచి నిధులు రావడం లేదని,తామే భరించుకోవాలని సూచి స్తున్నారని వాపోతున్నారు.రైతులకు నిరంతరం సేవలందించాల్సిన రైతువేదికల నిర్వహణను ప్రభుత్వం గాలికొదిలేయకుండా,పెండింగ్ నిధులను విడుదల చేయడంతో పాటు నెలవారీ నిర్వహణ ఖర్చులను సకాలంలో మంజూరు చేయాలని వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారులు కోరుతున్నారు.అన్నదాతలకు అందుబాటులో ఉండేందుకు ఏర్పాటు చేసిన రైతువేదికల నిర్వ హణ వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారులకు తలకు మించిన భారంగా మారింది. గత ప్రభుత్వం రైతువేదికలను నిర్మించింది కానీ నిర్వహణకు నెలనెలా డబ్బులు ఇవ్వడం లేదు. దీంతో కనీ సం విద్యుత్ చార్జీలు చెల్లించే పరిస్థితి లేదు. వ్యవసాయ రంగంలో ఆధునిక పద్ధతులు, పంటల సాగులో వారికి అవసరమయ్యే సల హాలు,సూచనలు ఇవ్వడానికి 2021లో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నిధులతో క్లస్టర్ల వారిగా రైతు వేదిక లకు నిర్మించారు.ఒక్కో రైతువేదికకు రూ.22లక్షలతో నిర్మించారు.ఒక్కో వేదికకు వ్యవసాయ విస్తరణ అధికారిని నియమిం చారు.వారు రోజు ఉదయం,సాయంత్రం వేదిక ల్లో అన్నదాతలకు అందుబాటులో ఉంటూ మిగితా సమయాల్లో క్షేత్ర సందర్శన చేసి కర్షకు లకు సలహాలు,సూచనలు అందించాల్సి ఉం టుంది. వ్యవసాయ అధికారులు రైతులకు అందుబాటులో ఉండేందుకు వీలుగా వేదికలో వసతి కల్పించారు.ప్రత్యేకంగా ఫర్నిచర్‌ను సమకూర్చారు.శిక్షణ కార్యక్రమాలకు అవస రమైన కుర్చీలు,మైకు వంటివి ఏర్పాటు చేశా రు.వీటిని వ్యవసాయ శాఖతో పాటు ఇతర శాఖలు కూడా వినియోగించుకున్నాయి. ఊరికి దూరంగా నిర్మించిన వీటిలో పారిశుధ్య తదితర పనులకు సహాయకుడిని నియమిస్తా మని చెప్పిన ప్రభుత్వం ఆమాట మరిచి పోయింది. రైతువేదికల్లోని విలువైన సామగ్రి దొంగల పాలవుతుండడంతో వ్యవసాయ విస్త రణ అధికారులే తమ స్వంత ఖర్చుతో వాచ్‌మెన్ల ను నియమించుకున్నారు.ఆతర్వాత జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం అధికా రంలోకి రావడంతో ప్రస్తుతం వాటి నిర్వహణ గాలికొదిలేసింది.రైతువేదికల్లో మంచినీరు, విద్యుత్, పారిశుధ్యం వంటి నిర్వహణ ఖర్చుల నిమిత్తం ప్రతీ నెల రూ.9వేలు ఇస్తామని ప్రభు త్వం ప్రకటించింది. కానీ నాలుగేళ్లుగా నిధులు విడుదల చేయకపోవ డంతో పలు ప్రాంతాల్లో సంబధిత అధికారులు కొందరు వారి వేతనం నుంచి నెల ఖర్చులు చెల్లించారు. 2022ఏప్రిల్ నుంచి 2022ఆగస్టు వరకు ఐదు నెలలకు గాను ఒక్కో రైతువేదికలకు గాను రూ.45వేలు అందించింది. మొత్తం మోయలేని భారంగా మారిందని వాపోతున్నారు. ప్రభుత్వం నిధులు మంజూరు చేయాలని కోరుతున్నారు.-(వై.కేశవరావు)

హామీలేని ఉపాధి..భరోసా లేని బతుకు

స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో పేదల జీవితాలపై ఎక్కువ తక్షణ ప్రభావాన్ని చూపిన చట్టం మహాత్మా గాంధీ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం. 2005 ఆగస్టు 23న పార్లమెంటు దీనిని ఆమో దిస్తే 2006 ఫిబ్రవరి 2 నుండి అమలులోకి వచ్చింది. యుపిఎ-1 ప్రభుత్వం వామపక్షాల మద్దతు మీద ఆధారపడవలసిన పరిస్థితి అప్పుడు ఉన్నందున, వామపక్షాల ఒత్తిడికి తలొగ్గి ఆ చట్టాన్ని చేసింది. అంతకు మునుపు పనికి ఆహారం వంటి పథకాలు ఉండేవి, వాటన్నింటి కన్నా ఈ ఉపాధి హామీ చట్టం ఒక విషయంలో భిన్నమైనది. గ్రామీణ భారతదేశంలో ఎక్కడైనా సరే పని కల్పించాలని కోరితే వారందరికీ పని కల్పించే చట్టపరమైన బాధ్యత ప్రభుత్వానిదేనని ఈ చట్టం నిర్దేశించింది. ఒకవేళ అలా పని కల్పించడంలో ప్రభుత్వం విఫలమైతే ఉపాధి కల్పించమని కోరిన దరఖాస్తుదారునికి నష్టపరిహారం చెల్లించవలసి వుంటుందన్న నిబంధన కూడా అ చట్టంలో ఉంది. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, ఈ చట్టం పని హక్కును కల్పించింది.
స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో పేదల జీవితాలపై తక్షణ ప్రభావం చూపిన చట్టాల్లో మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (వీGచీ=జుGA) ఒకటి.2005 ఆగస్టు 23న పార్లమెంటు ఆమోదించిన ఈచట్టం 2006 ఫిబ్రవరి 2 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. అంతకుముందు ‘పనికి ఆహారం’ వంటి పథకాలు ఉన్నప్ప టికీ, ఉపాధి హామీ చట్టం వాటికి భిన్నంగా పనిని ఒక హక్కుగా గుర్తించింది.గ్రామీణ ప్రాంతంలో పని కోరిన ప్రతి కుటుంబానికి చట్టబద్ధంగా ఉపాధి కల్పించాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వంపై ఈ చట్టం మోపింది. నిర్ణీత కాలంలో పని కల్పించలేకపోతే నిరుద్యోగ భృతి చెల్లించాల్సిన నిబంధనను కూడా కల్పించింది. కుటుంబంలో ఒక సభ్యుడికి సంవత్సరానికి 100రోజుల వరకు ఉపాధి కల్పించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
పేదలకు ఆర్థిక హక్కుకు బాట
భారత రాజ్యాంగం పౌరులకు అనేక పౌర, రాజకీయ హక్కులను కల్పించినప్పటికీ, ఆర్థిక హక్కులకు అదే స్థాయి హామీ లేదు. ఈ నేపథ్యంలో ఉపాధి హామీ చట్టం గ్రామీణ పేదలకు కనీసం కొంతమేర ఆర్థిక భద్రతను, పౌర హుందాతనాన్ని కల్పిం చింది. గ్రామీణ కుటుంబాల ఆదాయాలు పెరగడానికి, వలసలు తగ్గడానికి, కూలీల బేరసారాల శక్తి పెరగడానికి ఈ పథకం దోహదపడింది.అయితే గ్రామీణ పేదలకు కనీస ఆదాయ భద్రత లభించడం, ముఖ్యంగా దళితులు, అణగారిన వర్గాలకు తమ శ్రమకు తగిన వేతనం కోరే అవకాశం రావడం కొందరు భూస్వామ్య, ఆధిపత్య వర్గాలకు అసౌకర్యంగా మారింది. గతంలో ఎప్పుడు పిలిస్తే అప్పుడు చాకిరీ చేయాల్సిన పరిస్థితుల్లో ఉన్న కూలీలకు ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి లభించడం గ్రామీణ సామాజిక సంబంధాల్లోనూ మార్పుకు దారితీసింది.
‘పని హక్కు’ నుంచి ‘ప్రభుత్వ ఎంపిక’ వైపు?
ఉపాధి హామీ పథకంపై విమర్శలు మొదటి నుంచీ ఉన్నప్పటికీ, ఇప్పుడు పథకం స్వరూ పంలో చోటుచేసుకుంటున్న మార్పులు మరింత ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి.కొత్త విబి-గ్రామ్ జి పథకంలో 125 రోజుల వరకు ఉపాధి కల్పిస్తామని ప్రచారం చేస్తు న్నప్పటికీ, అసలు ప్రశ్న రోజుల సంఖ్య గురించి కాదు;పని కోరే ప్రతి ఒక్కరికీ పని కల్పించే హక్కు కొన సాగు తుందా?అన్నదే. పాత విధానంలో పని కోరినవారికి ఉపాధి కల్పించడం ప్రభుత్వ బాధ్యతగా ఉండేది. కొత్త విధానంలో ప్రభుత్వం ఎంచుకున్న ప్రాంతాలు,ప్రాజెక్టుల ఆధారంగా పనులు కల్పించే పరిస్థితి ఏర్పడితే,పని అవసరమైన చోట కాకుండా ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన చోటే ఉపాధి లభిం చే ప్రమాదం ఉంది. అంటే ‘పనికావాలి’అని ప్రజలు కోరడం నుంచి ‘పనిఎక్కడ ఇవ్వాలో ప్రభుత్వం నిర్ణ యించడం’వైపు వ్యవస్థ మారుతున్నట్టవు తుంది.ఇది ఉపాధిని హక్కుగా చూసే భావ నకు విరుద్ధం.
రాష్ట్రాలపై అదనపు ఆర్థిక భారం
పథకం అమలులో కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల భాగస్వామ్యంలో మార్పు కూడా కీలకమైన అంశం.గతంలో కూలీల వేతనాల భారం ప్రధానంగా కేంద్రంపైనే ఉండగా, కొత్త విధానంలో రాష్ట్రాల వాటా గణనీ యంగా పెరుగుతోంది.ఇప్పటికే పరిమిత ఆర్థిక వనరులతో సంక్షేమ పథకాలను అమలు చేస్తున్న రాష్ట్రాలపై అదనపు భారం మోపడం వల్ల ఉపాధి పనుల అమలు సామర్థ్యం తగ్గే అవకాశం ఉంది.ముఖ్యం గా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలకు ఇది తీవ్రమైన సమస్యగా మారవచ్చు.కేంద్రం చేపట్టే ప్రాజెక్టుల్లో ఉపాధి కల్పిస్తూ,వాటి వ్యయంలో గణనీయమైన భాగాన్ని రాష్ట్రాలు భరించాల్సి వస్తే,కేంద్ర ప్రాజెక్టుల ఆర్థిక భారాన్ని కూడా రాష్ట్రాలపైకి బదిలీ చేసినట్టే అవుతుంది.కొత్త విధానం అమల్లోకి వచ్చిన తొలి నెల గణాంకాలను పరిశీలిస్తే ఆందో ళన కలిగించే పరిస్థితి కనిపిస్తోంది.2025 జూలైలో సుమారు 15.33కోట్ల పనిదినాలు కల్పించగా, 2026 జూలైలో అవి 7.67 కోట్లకు తగ్గినట్లు గణాంకాలు సూచిస్తు న్నాయి. అంటే పనిదినాలు దాదాపు సగా నికి పడిపోయాయి.అదే సమయంలో పని పొందిన కుటుంబాల సంఖ్య కూడా సుమా రు 51శాతం తగ్గి 68.94లక్షలకు పరిమిత మైనట్లు పేర్కొంటున్నారు.ఈగణాంకాలు నిజంగా పథక విస్తృతిలో తగ్గుదలను ప్రతి బింబిస్తే,‘125 రోజుల వరకు ఉపాధి’ అనే ప్రచారం కంటే ఎంత మందికి వాస్తవంగా పని లభించింది?ఎన్ని పనిదినాలు కల్పిం చారు? అనే ప్రశ్నలే ముఖ్యమవుతాయి.
పెరుగుతున్న నిరుద్యోగానికి పరిష్కారం ఏమిటి?
దేశంలో ఒకవైపు నిరుద్యోగం తీవ్రంగా పెరుగుతుండగా, మరోవైపు గ్రామీణ పేద లకు అందుబాటులో ఉన్న ఉపాధి అవకాశా లను కుదించడం సమస్యను మరింత తీవ్ర మయ్యేలా చేస్తుంది. నైపుణ్యం లేని గ్రామీణ కార్మికులే కాకుండా విద్యావంతులైన యువతలోనూ నిరుద్యోగం తీవ్ర ఆందోళన గా మారుతోంది.ఈ పరిస్థితిలో ప్రభుత్వ విధానం ఉపాధి అవకాశాలను తగ్గించడం కాకుండా మరింత విస్తరించడంగాఉండాలి. ప్రభుత్వ రంగంలోని ఖాళీలను భర్తీ చేయ డం,ముఖ్యంగా విద్యా-వైద్య రంగాల్లో ఖాళీ పోస్టులను నింపడంద్వారా లక్షలాదిఉద్యోగా లను సృష్టించవచ్చు.ఒక్క విద్యా రంగంలోనే భారీ సంఖ్యలో ఉపాధ్యాయపోస్టులు ఖాళీగా ఉన్నాయని వివిధ నివేదికలు సూచిస్తు న్నాయి.వాటిని భర్తీ చేస్తే ప్రత్యక్ష ఉద్యోగా లతో పాటు అనుబంధ రంగాల్లోనూ ఉపాధి అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
పట్టణాలకూ ఉపాధి హామీ అవసరం
గ్రామీణ ఉపాధి హామీని బలహీనపరచడం కంటే దానిని మరింత విస్తరించాల్సిన అవసరం ఉంది.పట్టణ ప్రాంతాలకూఉపాధి హామీని విస్తరించాలి.కుటుంబంలో ఒక్కరికే పని కల్పించాలనే పరిమితిని పునఃపరిశీ లించాలి.ఉపాధి అవసరమైన ప్రతి వ్యక్తికి కనీస ఆదాయ భద్రత కల్పించే దిశగా విధానాలు రూపొందించాలి.
సంపద కేంద్రీకరణకు బదులు ప్రజలపై పెట్టుబడి
‘ఉద్యోగాలు సృష్టించాలంటే పెట్టుబడి దారులకు మరిన్ని రాయితీలు ఇవ్వాలి’ అనే నయా ఉదారవాద విధానమే ఏకైక మార్గం కాదని అనుభవం చెబుతోంది.ప్రభుత్వ వనరులను భారీగా ప్రైవేటు పెట్టుబడులకు మళ్లించడంతో ప్రభుత్వానికి విద్య, వైద్యం, ఉపాధి వంటి ప్రజా రంగాలపై ఖర్చు చేసే వనరులు తగ్గిపోతున్నాయి.దీనికి ప్రత్యా మ్నాయంగా సంపద కేంద్రీకరణను అరికట్టే పన్ను విధానాలు,అధిక ఆదాయ వర్గాలపై సముచిత పన్నులు,ప్రభుత్వ రంగంలో పెట్టుబడులు, సామాజిక భద్రతా పథకాల విస్తరణ అవసరం.
పని హక్కు సంక్షేమం కాదు…పౌర హక్కు
గ్రామీణ పేదలకు ఉపాధి కల్పించడం దయాదాక్షిణ్యంతో చేసే సంక్షేమ కార్యక్రమం కాదు.అది ప్రజల జీవించే హక్కు, గౌరవంగా జీవించే హక్కుతో ముడి పడిన ఆర్థిక హక్కు.అందుకే ఉపాధి హామీ పథకాన్ని కుదించడం,పని కోరే హక్కును పరిమితం చేయడం,ఆర్థిక భారాన్ని రాష్ట్రాలపైకి నెట్టడం వంటి చర్యలు కేవలం ఒక పథకంలో మార్పులు కావు. అవి గ్రామీణ పేదల ఆర్థిక భద్రతపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపే నిర్ణయాలు.పని హక్కును బలహీనపరచడం అంటే పేదల బతుకు భద్రతను బలహీనపరచడమే. ప్రజల హక్కును కాపాడాలంటే ఉపాధి హామీని కుదించడం కాదు-మరింత విస్తరించాలి. (ప్రజాశక్తి సౌజన్యంతో..) (స్వేచ్ఛానుసరణ)

చరిత్రను చదవలేదు..చరిత్రనే మలిచారు

“చరిత్రను చదివేవాళ్లు చాలామంది ఉం టారు… చరిత్రను రాసేవాళ్లు కొందరే ఉం టారు… కానీ…చరిత్రలోనే ఒక కొత్త అధ్యా యాన్ని సృష్టించేవాళ్లు మాత్రం చాలా అరుదు. పొట్లపల్లి కమలమనోహర్ రావు లాంటి అరుదైన వ్యక్తి. ఆయన చేతిలో ఉన్నది కేవలం ఒక ప్రభుత్వ అధికారి బాధ్యత కాదు..అడవుల్లో తరతరాలుగా జీవించిన వేలాది మంది గిరిజనుల జీవితాల్లో వెలుగు నింపారు. “ప్రభుత్వం గిరిజనుల దగ్గరకు వెళ్లాలి… గిరిజనులు ప్రభుత్వాన్ని వెతుక్కుంటూ రావాల్సిన అవసరం లేదు.” అనే ఆలోచన ఒక వ్యవస్థకు మార్గదర్శకంగా మారింది. “మేము కూడా ఈ దేశంలో సమాన భాగస్వాములమే” అనే ఆత్మవిశ్వా సాన్ని నింపారు.ఆయన కృషి ఒక ఉద్యోగ కాలానికి పరిమితం కాలేదు…అది ఒక సమాజం కోసం సాగిన జీవితకాల ప్రయాణం. హక్కులు తెలియని చేతులకు,హక్కులపై అవగాహన కల్పించారు. విద్యకు దూరమైన పిల్లల కళ్లలో,భవిష్యత్తుపై కలలు నింపారు. ఆయన తన విధిని దాటి, ఒక సమాజం కోసం నిలబడిన ఓ బాటపారి.ఇది కేవలం చరిత్ర కాదు…చరిత్రను మార్చిన ఒక మనిషి ప్రయాణం.”
ఆయన జీవిత విశేషాలు..
1919 డిసెంబర్ 20న తెలంగాణలోని అశ్వరావుపల్లిలో పొట్లపల్లి కమలమనోహర్ రావు జన్మించారు. గ్రామీణ వాతావరణంలో పెరిగిన ఆయనకు చిన్నప్పటి నుంచే సమా జంలోని అసమానతలు పరిచయ మయ్యా యి. అదే సమయంలో అట్టడుగు వర్గాల జీవితంపట్ల ఆయనలో ఒకప్రత్యేక మైన ఆసక్తి పెరిగింది.తరువాత ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆంత్రోపాలజీ చదవ డం ఆయన జీవితానికి కీలకమైన మలుపు గా మారింది. ఆరోజుల్లో గిరిజన సమా జాన్ని చాలామంది దూరంగా ఉన్న ఒక సమూహంగా మాత్రమే చూశారు. కానీ కమలమనోహర్ రావు మాత్రం వారిని అర్థం చేసుకోవాల్సిన సమాజంగా చూశారు.వారి వెనుకబాటుతనానికి కార ణం ఏమిటి? వారికి భూమి ఎందుకు లేదు? విద్య ఎందుకు అందడం లేదు? ప్రభుత్వ పథకాలు ఎందుకు వారి గూడేలకు చేరడం లేదు?అనే ప్రశ్నలు ఆయనను వెంటాడాయి. ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు వెతకడం క్రమంగా ఆయన జీవిత లక్ష్యంగా మారింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆంత్రో పాలజీ చదువుతున్న సమయంలో ప్రముఖ మానవ శాస్త్రవేత్త క్రిస్టోఫ్ వాన్ ఫ్యూరర్-హైమెండార్ఫ్ పరిచయం ఆయన ఆలోచ నలకు మరింత పదును పెట్టింది.హైమెం డార్ఫ్ గిరిజన జీవన విధానాన్ని దగ్గరగా అధ్యయనం చేసిన పరిశోధకుడు.ముఖ్యంగా ఆదిలాబాద్ ప్రాంతంలోని గోండు సమాజంపై ఆయన చేసిన పరిశో ధనలు విశేషంగా గుర్తింపు పొందా యి. హైమెండార్ఫ్ మార్గదర్శకత్వంలో కమల మనోహర్ రావు గిరిజనులు,వెనుకబడిన వర్గాల సంక్షేమానికి సంబంధించిన కార్యక్ర మాల్లో పనిచేసే అవకాశం పొందారు. అది ఆయనకు ఒక ఉద్యోగం మాత్రమే కాదు.
ఆదివాసీ సమాజంతో కలిసి నడిచే జీవి తానికి అది ఆరంభం..: నిజాం ప్రభుత్వంలోని సామాజిక సంక్షే మ శాఖలో చేరిన తర్వాత కమల మనోహర్ రావు సాధారణ అధికారిలా కార్యాలయంలో కూర్చుని ఫైళ్లను పరి శీలించలేదు.ఆయన గిరిజన గూడేలకు వెళ్లారు.గోండుల మధ్య నడిచారు. కొలాములతో మాట్లాడారు.కోయలు, కొండరెడ్లు,లంబాడీల జీవనాన్ని అర్థం చేసుకున్నారు.అడవిలోని మారు మూల ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజలకు ప్రభుత్వ కార్యాలయం ఎంత దూరమో,వారి సమస్యలను పరిష్కరించే వ్యవస్థ కూడా అంతే దూరంగా ఉందని ఆయన గుర్తిం చారు.ఒక శాఖ విద్య గురించి చూస్తుం ది.మరోశాఖ భూమి గురించి చూస్తుంది. ఇంకోశాఖ సంక్షేమం గురించిచూస్తుంది. మరొక శాఖ ఆర్థిక సహాయం గురించి చూస్తుంది. కానీ గిరిజన కుటుంబానికి ఇవన్నీ విడివిడిగా కాకుండా ఒకే జీవిత సమస్యగా కనిపిస్తాయి. ఈఅంత రాన్ని తొలగించడానికి ఆయన ప్రతిపాదిం చిన ఆలోచనల్లో ‘సింగిల్ విండో అప్రోచ’ ఒకటి.గిరిజనుల కోసం పనిచేసే వివిధ సేవలను సమన్వయం చేసి,ఒకే వ్యవస్థ ద్వారా సమస్యలకు పరిష్కారం చూపాల న్నది ఈ ఆలోచన సారాంశం.ఆకాలానికి ఇది ఎంతో ముందుచూపుతో కూడిన పరిపాలనా ఆలోచన.గిరిజనుల సమస్య లకు ప్రత్యేక దృష్టి,ప్రత్యేక వ్యవస్థ అవస రమని కమలమనోహర్ రావు బలంగా వాదించారు.అనేక చర్చలు, ప్రయత్నాల అనం తరం 1966లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రత్యేక గిరిజన సంక్షేమశాఖ ఏర్పాటుకు ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆశాఖ కు ఆయన తొలి డైరెక్టర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.అది ఒక పదవి.కానీ ఆయనకు మాత్రం అది ఒక బాధ్యత. 1975లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు ఆయన గిరిజన ప్రాంతాల అభివృద్ధి కోసం విస్తృతంగా పనిచేశారు. ఆదిలాబాద్ నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అరకు ప్రాంతాల వరకు గిరిజన ఆవాసా లను సందర్శించి, అక్కడి పరిస్థితులను అధ్య యనం చేశారు.ప్రభుత్వ పథకం కాగితంపై రూపొందించడం ఒక విష యం.అది ఒక గిరిజన గూడెలోని కుటుం బానికి చేరేలా చేయడం మరో విషయం. కమలమనోహర్ రావు రెండో దానినే ముఖ్యం అనుకున్నారు.అందుకే గిరిజన ప్రాంతాల్లో స్వయంగా పర్యటించి,అక్కడి ప్రజల సమస్యలను తెలుసుకుని,వాటికి అనుగుణంగా చర్యలు తీసుకునే ప్రయత్నం చేశారు. గిరిజన సమాజానికి భూమి అంటే కేవలం ఆస్తి కాదు.అది జీవనాధారం.అది ఆహారం. అది సంస్కృతి.అది తరతరాల గుర్తింపు. అందుకే గిరిజనుల భూమి హక్కుల సమస్యను ఆయన అత్యంత ప్రాధా న్యంతో చూశారు. భూమిపై హక్కులు లేక తరత రాలుగా అడవుల్లో జీవిస్తున్న అనేక గిరిజన కుటుంబాలకు పట్టాలు,భూమి హక్కులు కల్పించేందుకు ఆయన కృషి చేశారు.వరంగల్ ప్రాంతంలోని మహబూ బాబాద్, నర్సంపేట,ములుగు ప్రాంతాల్లో నిరుపేద ఎస్సీ,ఎస్టీ కుటుంబాలకు భూమి కేటా యింపుతో పాటు నివాస కాలనీలు, నీటి సదుపాయాల ఏర్పాటుకు సంబంధిం చిన కార్యక్రమాల్లో ఆయన పాత్ర ఉంది. ఆయన దృష్టిలో భూమి ఇవ్వడం అంటే కేవలం ఒక పట్టా ఇవ్వడం కాదు. ఒక కుటుంబానికి భవిష్యత్తు ఇవ్వడం. గిరి జన పిల్లల వెనుకబాటు తనానికి ప్రధాన కారణాల్లో విద్య అందుబాటులో లేకపో వడం ఒకటని ఆయన గుర్తించారు. అందుకే గిరిజన గూడేల్లో పాఠశాలలు, అవసరమైన చోట హాస్టళ్ల ఏర్పాటు కోసం కృషి చేశారు.ఈరోజు ఒకగిరిజన విద్యార్థి ఇంటి నుంచి దూరంగా వెళ్లి చదువుకోవడానికి ప్రభుత్వ హాస్టల్‌లో ఉండటం మనకు సాధారణంగా కని పించవచ్చు.కానీ ఆసౌకర్యాల వెనుక ఒకప్పుడు జరిగిన పోరాటాన్ని గుర్తు చేసు కుంటే దాని విలువ తెలుస్తుంది. ఒక గిరిజన బిడ్డ చేతిలో పుస్తకం కనిపించడం అంటే కేవలం విద్య కాదు. తరతరాలుగా మూసుకుపోయిన ఒక తలుపు తెరుచు కోవడం.ఆదిలాబాద్ జిల్లా మార్లవాయి ప్రాంతంలో గోండు గిరిజనుల జీవన విధానంపై హైమెం డార్ఫ్ సుదీర్ఘంగా పరిశోధనలు చేశారు. గిరిజన సమాజాన్ని దగ్గరగా అర్థం చేసు కోవడంలో కమలమనోహర్ రావు చేసిన కృషిని కూడా ఆయన గుర్తించారు. ఆయన సేవలను అభినందిస్తూ హైమెం డార్ఫ్ రాసిన లేఖలు ఆయన పని పట్ల ఉన్న గౌరవానికి నిదర్శనంగా నిలిచా యి. ఇది ఒకఅధికారి గురించి మరో అధికారి రాసిన ప్రశంస కాదు.గిరిజన సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో జీవి తాన్ని అంకితం చేసిన ఇద్దరు మానవ శాస్త్రవేత్తల మధ్య ఉన్న ఆలోచనా సంబంధానికి ఇది గుర్తు.
1968లో తూర్పు కనుమల్లోని అరకు సమీపంలోని మాడగడ అనే గిరిజన పల్లెపై గిరిజన శాఖ ప్రచురించిన పుస్త కానికి కమలమనోహర్ రావు రాసిన ముందు మాట ఒక అరుదైన విశ్లేషణ. గిరిజన జీవన విధానంలోని అనేక అంశాలను వెలుగులోకి తీసుకొచ్చింది. ఈరోజు అరకు ప్రాంతం దేశ,విదేశీ పర్యాటకులను ఆకర్షించే ప్రాంతంగా ఎదిగింది. అయితే ఆ ప్రకృతి అందాల వెనుక శతాబ్దాలుగా జీవిస్తున్న గిరిజన సమాజం ఉంది. ఆసమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి దశాబ్దాల క్రితమే పరిశో ధనలు చేసిన వారిలో కమలమనోహర్ రావు ఒకరు.1975లో ఆయన పదవీ విరమణ చేశారు. కానీ గిరిజనుల గురించి ఆయన ఆలోచన ఆగలేదు. అధ్యయనం ఆగలేదు.పరిపాలనా సంస్క రణలపై ఆయన ఆలోచనలు,రచనలు తరువాత కూడా కొనసాగాయి.గిరిజన అభివృద్ధి పరిపాలనను సరళీకరించాల్సిన అవసరాన్ని వివరిస్తూ ఆయన చేసిన సూచనల్లో ‘సింగిల్ విండో అప్రోచ’, వికేంద్రీకరణ,వివిధ గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థల మధ్య సమన్వయం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి.గిరిజన సహకార సంస్థలు కేవలం రుణాలు ఇవ్వడానికే కాకుండా వాణిజ్యం,మార్కె టింగ్, సంక్షేమ కార్యక్రమాలను సమన్వయం చేయాలని కూడా ఆయన సూచించారు. అంటే ఆయన ఆలోచన కేవలం ‘సంక్షే మం’ దగ్గర ఆగ లేదు.గిరిజనుడు తన కాళ్లపై తాను నిల బడేలా చేసే సంస్థాగత అభివృద్ధి గురించి కూడా ఆయన ఆలో చించారు.కమల మనోహర్ రావు చేసిన పనిని ఈరోజు వెనక్కి తిరిగి చూస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. ఆయన గిరి జనుల కోసం పథకాలు మాత్రమే రూపొం దించలేదు. గిరిజనుల సమస్యలను ప్రభు త్వం చూసే దృష్టినే మార్చడానికి ప్రయత్నిం చారు. అడవిలో నివసించే వ్యక్తిని ‘లబ్ధి దారు’గా మాత్రమే కాకుండా హక్కులు ఉన్న పౌరుడిగా చూడాలి. వారి భూమిని రక్షిం చాలి. వారి సంస్కృతిని గౌరవించాలి.వారి పిల్లలకు విద్య అందించాలి.వారిని ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో భాగస్వాములను చేయాలి.వారి ఆర్థిక జీవితాన్ని బలోపేతం చేయాలి.ఇదే ఆయన ఆలోచనల సారాంశంగా కనిపి స్తుంది. గిరిజన సంక్షేమం గురించి మనం ఈరోజు మాట్లాడుతున్నప్పుడు పాఠశాలలు, హాస్టళ్లు,భూమి హక్కులు,సహకార సంస్థలు, ప్రత్యేక అభివృద్ధి సంస్థలు,గిరిజన ప్రాంతాల కోసం ప్రత్యేక పరిపాలన వంటి అనేక అం శాలు మన ముందుంటాయి.కానీ ఈ వ్యవ స్థలు ఒక్కరోజులో ఏర్పడలేదు.వాటి వెనుక అనేక మంది అధికారులు,సామాజిక కార్య కర్తలు,పరిశోధకుల కృషి ఉంది.ఆప్రయా ణంలో పొట్లపల్లి కమలమనోహర్ రావు ముఖ్యలు.ఆయన జీవితాన్ని అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్రను తెలుసుకోవడం మాత్రమే కాదు. ఒక సమా జాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి? అభివృద్ధి అంటే ఏమిటి? ప్రభుత్వ వ్యవస్థ అట్టడుగు మనిషి దగ్గరకు ఎలా చేరాలి? భూమి,విద్య, ఆత్మగౌరవం మధ్య సంబంధం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానాలు వెతకడం కూడా.ఒక అధికారి పదవీ విరమణ చేస్తే ఆయన కార్యాలయ తలుపులు మూసుకుపోతాయి.కానీ ఒకవ్యక్తి ఆలోచ నలు సమాజంలో కొనసాగితే అది పదవీ విరమణ కాదు.అది వారసత్వం.కమల మనోహర్ రావు వారసత్వం కూడా అదే. ఆయన వేసిన బాటలో నడిచిన గిరిజన విద్యార్థులు ఉన్నారు.భూమిపై హక్కు పొందిన కుటుంబాలు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు చేరువైన గిరిజన గూడేలు ఉన్నాయి.ముఖ్యంగా ‘మేమూ చేయగలం’అనే ఆత్మవిశ్వాసంతో ముం దుకు నడిచిన ఒకతరం ఉంది.అందుకే కమలమనోహర్ రావును కేవలం ఒక మాజీ ప్రభుత్వ అధికారిగా గుర్తు చేసు కోవడం సరిపోదు.ఆయన ఒక కాలంలో పనిచేసిన అధికారి.కానీ ఆయన ఆలోచ నలు అనేక తరాలకు సంబంధిం చినవి. అడవుల్లో నివసించే ప్రజలకు అభివృద్ధి చేయడం మాత్రమే కాదు…వారి గౌర వంతో,వారి హక్కులతో,వారి భాగస్వా మ్యంతో అభివృద్ధి జరగాలని నమ్మిన మనిషి ఆయన.చరిత్రను చదివినవారు చాలామంది ఉంటారు.చరిత్రను రాసిన వారూ ఉంటారు.కానీ ఒకఅట్టడుగు సమాజం భవిష్యత్తు మారేలా చరిత్రను మలిచినవారి సంఖ్య మాత్రం చాలా తక్కువ.కమలమనోహర్‌రావు ఆ అరుదైన వ్యక్తుల్లో ఒకరు.ఆదివాసీల కోసం అంకి తమైన ఒక జీవితం…ఒక వ్యవస్థకు పునాది వేసిన ఒక ఆలోచన… తరతరా లకు వెలుగునిచ్చిన ఒక వారసత్వం.– (రచయిత:శ్యాంమోహన్)

ఒక ప్రశ్న..మÖడు దశాబ్దాల పోరాటం

“విశాఖ ఏజెన్సీ కొండల్లోని బొర్రా గుహల వద్ద 1989లో మొదలైన ఒక చిన్న ప్రశ్న..గిరిజనుల భూమి,అడవి,జీవన హక్కుల కోసం దశాబ్దాల న్యాయపోరాటానికి నాంది పలికింది.ఆప్రశ్నే 1997లోచారిత్రాత్మక సమతా తీర్పుకు దారితీసింది. అయినా తీర్పుతో పోరాటం ఆగలేదు. గిరిజనులకు భూమిపట్టాలు అందేవరకు మరోరెండు దశాబ్దాల ప్రయాణం కొన సాగింది. రాజ్యాంగంలోని ఐదవ షెడ్యూల్ నుంచి పెసా,అటవీహక్కులచట్టం,భూబదిలీ నియంత్రణ,మైనింగ్విధానాలు, గ్రామసభ హక్కులు,పర్యావరణపరిరక్షణ,అభివృద్ధి ప్రయోజనాల్లో ప్రజలవాటా వరకు విస్తరించిన ఈపోరాటం..గిరిజనులను అభివృద్ధికి బలిపశువులుగా కాకుండా,అభివృద్ధి నిర్ణయాల్లో భాగస్వాములుగా చూడాలనే ఒకగొప్ప ప్రజాస్వామికసందేశాన్ని ముందుకు తెచ్చింది.గీతం విశ్వవిద్యాలయం జెన్..జీ విద్యార్థులతో సమతా ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్ రెబ్బాప్రగడ రవి పంచుకున్న అనుభవాలు,ఆలోచనలు ఈసుదీర్ఘ పోరాటానికి ఒకచారిత్రక దర్పణంగా నిలిచాయి.”-గునపర్తి సైమన్

విశాఖపట్నం ఉమ్మడి జిల్లా అరకు,బొర్రా` గుహలు ఈపేర్లు వినగానే మనకు ప్రకృతి సౌందర్యంకొండలు,అడవులు,గిరిజన సం స్కృతి,పర్యాటకం గుర్తుకు వస్తాయి.ఈ అందమైన ప్రాంతాల వెనుక దశాబ్దాలుగా కొన సాగుతున్న భూ హక్కుల పోరాటం, మైనింగ్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన న్యాయ పోరాటం,రాజ్యాంగ పరిరక్షణలు,అభి వృద్ధి పేరుతో జరుగుతున్న స్థానచలనం వంటి తీవ్రమైన ప్రశ్నలు కూడా ఉన్నా యని సమత ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్ రెబ్బా ప్రగడ రవి విద్యార్థులకు వివరించారు. గీతం విశ్వవిద్యాలయం సామాజిక శాస్త్రా లు, హ్యు మానిటీస్ విభాగాల గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులతో సెప్టెంబర్ 2న జరిగిన తనఉపన్యాసంలో ఆయన ఒకచిన్న వ్యక్తిగత అనుభవంతో ప్రారంభించి,అక్కడి నుంచి భారత రాజ్యాంగంలోని గిరిజనరక్షణ చట్టాలు, సమతతీర్పు వరకు గిరిజన హక్కు ల పరిణామాన్ని వివరించారు.వారి ఉప న్యాస సారాంశం యథావిధిగా వారి మాట ల్లోనే…

1989లో బొర్రా గుహల వద్ద మొదలైన ప్రశ్న..
పాడేరు ప్రాంతానికి కొంతమంది నాయ కులను కలవడానికి వెళ్తున్న సమయంలో రవికి బొర్రా గుహల బోర్డు కనిపించింది. ఆసక్తితో అక్కడికి వెళ్లారు. అయితే గుహల పరిసరాల్లో మైనింగ్ కార్యకలాపాలు,పేలు ళ్లు జరుగుతున్నాయంటేని గమనించి. “పైన పేలుళ్లు జరుగుతుంటే,మమ్మల్ని గుహల్లోకి ఎలా తీసుకెళ్తున్నారు..?గుహలు కూలిపోయే ప్రమాదం లేదా?”అని ఆయన అక్కడి సిబ్బందిని ప్రశ్నించారు.“మాకు తెలియదు..మైనింగ్ కార్యకలాపాలు లీజుకు ఇచ్చారు” అన్నదే వారి సమాధానం.ఆ సమ యంలో ఆప్రశ్న అక్కడితో ముగిసి పోయిం ది.కానీ నాలుగేళ్ల తరువాత అదే ప్రాంతం నా జీవితానికి ఒకపెద్ద న్యాయపోరాటానికి దారితీసింది.
ఓ యువకుడి ప్రశ్నతో మళ్లీ మొదలైన పోరాటం..
1992లో గిరిజన యువత కోసం నిర్వ హించిన శిక్షణా కార్యక్రమంలో బొర్రా ప్రాంతానికి చెందిన గమ్మెల దేవ కుమార్ అనే ఓ యువకుడు ఇలా ప్రశ్నించాడు. “మీరు కేవలం శిక్షణ ఇస్తారా? మాటలే చెబుతారా?లేకనిజంగాఏదైనాచేస్తారా?” మా ప్రాంతంaలలో మైనింగ్ జరుగుతోం దని,తమ భూమిలపై హక్కు పత్రాలు లేవు.. కానీ మైనింగ్ కంపెనీలకు ప్రభుత్వ లీజులు ఉన్నాయని వివరించాడు.అక్కడి నుంచే అసలు సమస్య వెలుగులోకి వచ్చింది.
భూమి ఎవరిది? లీజు ఎవరికిచ్చారు?..
బొర్రా ప్రాంతంలోని దాదాపు 2,500 ఎక రాల విస్తీర్ణం రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ పరిధిలో ఉం ది.అయితే ఆఅటవీ ప్రాంతంలో కొన్ని ప్రత్యే క భూభాగాలు ఎన్‌క్లోజర్లు ఉన్నాయి. అటవీ భూమి పరిధిలోనివి కాని ఈప్రాం తాల్లో ప్రజలకు భూమిపై హక్కులు ఉండే అవకాశం ఉంటుంది.భారతదేశంలోని అనేక గిరిజన ప్రాంతాల్లో గ్రామాలు అటవీ ప్రాంతాలమధ్యలోనే ఉన్నప్పటికీ,అక్కడ నివసించే ప్రజలకు పట్టాలు, నివాస హక్కులు, సెటిల్మెంట్ హక్కులు ఉండటానికి ఇదే చారి త్రక కారణం.బొర్రాప్రాంతంలో మాత్రం పరి స్థితి భిన్నంగా ఉంది.అక్కడి పది గ్రామాలకు భూమి సెటిల్మెంట్ జరగలేదు.మరోవైపు ఐదు మైనింగ్ కంపెనీలకు ప్రభుత్వమే లీజులు ఇచ్చింది. అయితే ఇక్కడగిరిజన ప్రజలు తరత రాలుగా భూమిని సాగు చేసుకుంటున్నారు. కానీ వారిచేతిలో హక్కు పత్రాలు లేవు.అదే భూమికి మైనింగ్ కంపెనీల వద్ద మాత్రం ప్రభు త్వ లీజు పత్రాలు ఉన్నాయి.

మైనింగ్ వెనుక 1940ల చరిత్ర..
బొర్రా ప్రాంతంలోని మైనింగ్ చరిత్ర కూడా పాతదే.1940లలో ఖనిజాల అన్వేషణ ఒక రకమైన “నిధిఅన్వేషణ” వంటిదిగా ఉండేది. విలువైన ఖనిజాలు,రాళ్లు,మైకా,ఇతర నిక్షేపాల కోసం అన్వేషణ జరిగేది.బొర్రా ప్రాంతంలో పెగ్మటైట్ మైకా నిక్షేపాలు ఉండటంతో మైనింగ్ పై ఆసక్తి పెరిగింది. మైకా కోసం అన్వేషిస్తూనే విలువైన రాళ్లకోసం కూడా ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఈ నేపథ్యంలో 1940ల ప్రాంతం లో అక్కడ మైనింగ్ కార్యకలాపాలు ప్రారంభమ య్యాయి.స్వాతంత్య్రం తరువాత ఈప్రాం తాలు షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలుగా గుర్తించబడ్డా యి.అక్కడి నుంచే రాజ్యాంగపరమైన రక్ష ణలు కీలకంగా మారాయి.
ఐదవ షెడ్యూల్`గిరిజన ప్రాంతాలకు రాజ్యాంగ రక్షణ..
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 244(1) తో అనుసంధానమైన ఐదవషెడ్యూల్ షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు,షెడ్యూల్డ్ తెగల పరి పాలనకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగ వ్యవస్థను కల్పి స్తుంది అనేదిప్రధానమైన ప్రశ్నగా భావిం చాను.సాధారణ ప్రాంతాలకు,షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు మధ్య తేడా ఏమిటి?షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గిరిజనులభూమి,సంప్రదాయా లు, సామాజిక వ్యవస్థ,సహజ వనరులు, స్వయం పరిపాలనకు ప్రత్యేకమైన రాజ్యాం గ, చట్టపరమైన రక్షణలు ఉన్నాయి.ఐదవ షెడ్యూల్ పరిధిలో గవర్నర్‌కు కొన్ని ప్రత్యేక అధికారాలు ఉంటాయి.అలాగే గిరిజన సలహా మండలి కూడా ఉంటుంది.గిరిజన ప్రాంతాలకు సంబంధించిన చట్టాలు, అభి వృద్ధిచర్యలు,విధానాలపై గిరిజనుల అభిప్రాయానికి రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో ప్రత్యేక స్థానం కల్పించబడింది.ఈ రక్షణల ఉద్దేశం గిరిజనులను అభివృద్ధి నుంచి దూరంగా ఉంచడం కాదు;వారి భూమి,వనరులు, సం స్కృతి,స్వయం నిర్ణయాధికారాన్ని కాపాడు తూ అభివృద్ధి జరగడం.

గ్రామసభకు (పెసా)అటవీ అటవీ హక్కుల చట్టం..
గిరిజన ప్రాంతాల రక్షణ కేవలం ఐదవ షెడ్యూల్‌తో పూర్తికాలేదు.1996లో వచ్చిన పెసా (చట్టంషెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో పంచా యతీరాజ్ విస్తీర్ణచట్టం ద్వారా ఈవ్యవస్థను గిరిజన సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా విస్తరించింది.గ్రామసభకు సంప్రదాయా లు,సామూహిక వనరులు,సాంస్కృతిక గుర్తింపు,స్థానిక స్వయం పరిపాలనకు సం బంధించిన అంశాల్లో కీలక స్థానం కల్పిం చింది.అదే విధంగా 2006లో వచ్చిన అట వీ హక్కుల చట్టం అటవీ ప్రాంతాల్లో తర తరాలుగా నివసిస్తున్న అటవీ ఆధారిత సముదాయాల వ్యక్తిగత,సామూహిక హక్కు లను గుర్తించేందుకు ఉద్దేశించ బడింది. అభివృద్ధి గురించి నిర్ణయం తీసుకునే ముం దు ఆభూమిపై జీవిస్తున్న ప్రజల గొంతు వినాలి.షెడ్యూల్ ప్రాంత భూములకు రక్షణ కవచం లాంటిభూ బదిలీ నియంత్రణ చట్టం 1952 గిరిజన భూమికి రక్షణ కవ చంలా మారింది.ఆంధ్రప్రదేశ్ వంటి ఐదవ షెడ్యూల్ ప్రాంతాల్లో గిరిజనుల భూము లను గిరిజనేతరులకు బదిలీ చేయడంపై ప్రత్యేక నియంత్రణలు ఉన్నాయి.ఈభూ బదిలీ నియంత్రణ వ్యవస్థను ఉల్లంఘించి గిరిజన ప్రాంతాల్లో గిరిజనేతరులకు మైనిం గ్ లీజులు ఇవ్వడం చట్టపరమైన ప్రశ్నగా మారింది.బొర్రా ప్రాంతంలో కూడా ఇదే ప్రశ్న ముందుకు వచ్చింది.గిరిజనుల భూమిని గిరిజనేతర మైనింగ్ కంపెనీలకు ప్రభుత్వం లీజుకు ఇవ్వగలదా?అనే ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంకోసం1992లో సమత సంస్థ న్యాయపోరాటం ప్రారంభించింది.
సమతా తీర్పు: 1997లో కీలక మలుపు..
దాదాపు ఐదేళ్ల న్యాయపోరాటం తరువాత 1997లో సుప్రీంకోర్టు వెలువరించిన సమత తీర్పు గిరిజన భూమి హక్కుల చరిత్రలో కీలక మలుపుగా నిలిచింది.షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గిరిజనేతరులకు, ముఖ్యంగా ప్రైవేట్ మైనింగ్ కంపెనీలకు ప్రభుత్వం భూమిని లీజుకు ఇవ్వ డంపై సుప్రీంకోర్టు తీవ్ర పరిమితులు విధిం చింది.షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో మైనింగ్ కార్య కలాపాలను ప్రభుత్వం, ప్రభుత్వ సంస్థలు లేదా గిరిజనుల సహకార సంఘాల ద్వారా నిర్వ హించే విధానానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.ఇంకో ముఖ్యమైన ఒక అంశాన్ని కూడా గుర్తించడం జరిగింది.మైనింగ్‌వల్ల వచ్చే నికరలాభాల్లో 20శాతాన్ని ప్రభావిత ప్రజల సంక్షేమం, పర్యా వరణ పరిరక్షణ,అటవీ పునరుద్ధరణ కోసం శాశ్వత నిధిగా వినియోగించాలని తీర్పు పేర్కొంది. అంటే మైనింగ్ ద్వారా లాభపడేవారే కాకుండా, మైనింగ్ ప్రభావాన్ని భరించే ప్రజలు కూడా ఆర్థిక ప్రయోజనం పొందాలి అనే భావ నకు న్యాయపరమైన పునాది ఏర్పడింది.

తీర్పు వచ్చినా పోరాటం ఆగలేదు..
1997 తీర్పుతో కేసు గెలిచినప్పటికీ…బొర్రా ప్రజలకు వెంటనే పట్టాలు రాలేదు.భూమి సెటి ల్మెంట్‌కు సంబంధించిన మరోచారిత్రక సమ స్య ముందుకొచ్చింది.1958లోనే జైపూర్ మహారాజా తరఫున ఈప్రాంతం ఒడిశాకు చెందిన దని పేర్కొంటూ న్యాయపరమైన వివా దం ఏర్పడింది.ఈవివాదం కారణంగా ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం బొర్రా ప్రాంతం లోని పది గ్రామాలకు సెటిల్మెంట్ ప్రక్రియ ను పూర్తి చేయలేకపోయింది.మళ్లీ న్యాయపోరాటం జరిగింది.చివరకు 2013 -14 ప్రాంతంలో ఆభూమి ఒడిశా ప్రభు త్వానికి చెందదని స్పష్టత వచ్చింది. ఆతరు వాత పాడేరు సబ్-కలెక్టర్ ఈసమస్యను పరిశీలించారు. రెవెన్యూ ఉన్నతాధికారు లతో సంప్రదింపులు జరిపి,పది గ్రామాలకు భూమి సెటిల్మెంట్ చేయడానికి అను మతులు సాధించారు. 1992లో ప్రారం భమైన పోరాటానికి 2015 లోనే ఒకముఖ్య మైన ఫలితం లభించింది. ప్రజలకు పట్టాలు అందాయి. అంటే ఒకభూ హక్కు సమస్యను పరిష్కరించడానికి దాదాపు 23సంవత్స రాల పోరాటం సాగింది.
డి-పట్టా, సెటిల్మెంట్ పట్టా హక్కులో తేడా..
భూమిపై కేవలం సాగు హక్కు ఉండటం, సంపూర్ణ యాజమాన్యహక్కు ఉండటం రెండూ ఒకటే కావని రవి వివరించారు.డి-పట్టా వంటి వ్యవస్థల్లో భూమిపై వ్యక్తికి పరి మిత హక్కులు ఉండవచ్చు.కానీ సెటిల్మెంట్ పట్టా ద్వారా భూమిపై మరింత స్థిరమైన హక్కు ఏర్పడుతుంది. ప్రభుత్వం భూమిని ప్రజా ప్రయోజనంకోసం స్వాధీనం చేసు కోవాలంటే కూడా చట్టబద్ధమైన భూసేకరణ ప్రక్రియను అనుసరించాల్సిఉంటుంది. అందువల్ల భూమి హక్కుపత్రం అనేది కేవ లం ఒక కాగితం కాదు..వ్యక్తి భద్రత, ఆస్తి హక్కు, జీవనాధారం, సామాజిక గౌరవానికి సంబంధించిన అంశం.

సంతల్లో సాగుతున్న గిరిజన జీవితం..
చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు గిరిజన ఆర్థిక వ్య వస్థకు వెన్నెముక.గిరిజన సమాజాల ఆర్థిక వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవాలంటే అటవీ ఉత్పత్తుల ప్రాధాన్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని రవి సూచించారు.చింతపండు,దుంపలు, పసుపువంటి అనేక అటవీ ఉత్పత్తులు గిరి జన కుటుంబాల జీవనాధారంలో భాగం. వీటిని సేకరించి స్థానిక సంతల్లో విక్రయిం చడం ద్వారా కుటుంబాలు ఆదాయం పొందుతాయి.పాడేరు,అరకు వంటి ప్రాం తాల్లో జరిగే వారపు సంతలు దీనికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణలు.వందలాదిగ్రామాల ప్రజలు తమ వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు,అటవీ ఉత్ప త్తులు,పశువులు,ఇతర వస్తువులను తీసుకు వచ్చి అమ్మడం,తమకు అవసరమైన వస్తువు లను కొనుగోలు చేయడం అక్కడి ఆర్థిక-సాంస్కృతిక జీవితంలో భాగం.చిన్న సంత ల్లో వస్తుమార్పిడి నుంచి పెద్ద సంతల్లో నగదు ఆధారిత వాణిజ్యం వరకు వివిధ స్థాయిలు కనిపిస్తాయి. కాబట్టి అటవీ, భూ మి,నీరువంటి సహజవనరులపై హక్కు అనేది కేవలం పర్యావరణ సమస్య కాదు; అది గిరిజన సమాజాల ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన ప్రశ్న కూడా.
26 శాతం వాటా ప్రతిపాదన..
మైనింగ్ తర్వాత ప్రజలకు ప్రయోజనంలో వాటా ఎందుకు ఉండకూడదు? అనే ప్రశ్న ప్రస్తావనకు వచ్చింది.సమత తీర్పులోని 20 శాతం ప్రయోజన పంపిణీ భావనను మరింత విస్తరించాలని భావించాం.2010 ప్రాంతంలో గనుల రంగానికి సంబంధించిన సుస్థిర అభి వృద్ధి విధానాలపై చర్చ జరిగినప్పుడు, మైనింగ్ వల్ల ప్రభావిత ప్రజలకు కంపెనీల లాభాల్లో 26శాతం వాటా ఇవ్వాలనే వాదన ముందుకు వచ్చింది.దీని ఆధారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం రూ పొందించిన ప్రతిపాదిత మైన్స్ అండ్ మినరల్స్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ రెగ్యులేషన్`(ఎంఎం అండ్ డీఆర్) బిల్లులో స్థానికంగా ప్రభావిత ప్రజలకు ప్రయోజన భాగస్వామ్యం కల్పించే ఆలోచన వచ్చింది.అయితే పరిశ్రమల ఒత్తిడి, విధానపరమైన విభేదాలు,వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల అభ్యంతరాల కారణంగా ఆ ప్రతిపాదన బలహీనపడింది.2014లో 15వలోక్‌సభ రద్దు తో ఆబిల్లు కాలపరిమితి ముగిసింది.కానీ 26 శాతం లాభ భాగస్వామ్యం చట్టంగా మార లేదు.డిఎంఎఫ్ లాభ భాగస్వామ్యానికి బదు లుగా రాయల్టీ ఆధారిత నమూనా తరువాత ప్రభుత్వం జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్ (ణఱstతీఱct వీఱఅవతీaశ్రీ ఖీశీuఅdatఱశీఅ-ణవీఖీ)వ్యవస్థను తీసు కువచ్చింది.మైనింగ్‌వల్ల ప్రభావిత ప్రజల సంక్షే మం కోసం మైనింగ్ కంపెనీల నుంచి రాయ ల్టీకి అనుసంధానమైన మొత్తాన్నిఈనిధులకు చెల్లించే విధానం ఏర్పడింది.జిల్లా స్థాయిలో ఈనిధుల నిర్వహణకు వ్యవస్థ రూపొం దించబడింది. అయితే నాఅభిప్రాయం ప్రకారం..ఇది కంపెనీ లాభాల్లో ప్రత్యక్ష వాటా ఇవ్వడం కంటే భిన్నమైన నమూనాగా భావించాను.26శాతం యాజమాన్య/లాభ భాగస్వామ్యం అనే ఆలోచనకు బదులుగా, రాయల్టీ ఆధారిత సంక్షేమ నిధి వచ్చింది. ఈ తేడా అభివృద్ధివల్ల ప్రభావిత ప్రజల ఆర్థిక భద్రతను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుం దన్నది భవిష్యత్తు విధానచర్చకు ముఖ్య మైన అంశంగా పరిగణించాం.

అభివృద్ధి పేరుతో కొత్త సవాళ్లు..
గిరిజన ప్రాంతాల సమస్యలు మైనింగ్‌తో మాత్రమే మా పోరాటం ఆగలేదు.బాక్సైట్ మైనింగ్,బొగ్గు గనులు,ఇనుపఖనిజం, పరి శ్రమలు,రహదారులు,విద్యుత్‌లైన్లు వాటి నిర్వాసిత ప్రభావిత మౌలిక వసతులు, పర్యాటకం,కొత్త తరహా విద్యుత్ నిల్వ ప్రాజె క్టులు వంటి అనేక అభివృద్ధి కార్యకలా పాలు గిరిజన ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపు తున్నాయి.ప్రత్యేకంగా పంప్డ్ స్టోరేజ్ ఎనర్జీ ప్రాజెక్టులు భవిష్యత్తులో కొత్త సమస్యగా మారే అవకాశం ఉంది.
పర్యాటకమా..సంస్కృతికి ముప్పా?
గిరిజన ప్రాంతాల్లో పర్యాటకం గణనీయం గా విస్తరిస్తోంది.దీనివల్ల ఆదివాసుల సం స్కృతి ఒకవస్తువుగా మారేప్రమాదం ఉంది. అరకు,బొర్రా వంటి ప్రాంతాలు పర్యాట కంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నేపథ్యంలో మరో ప్రశ్నను మాముందుకు వచ్చింది. పర్యాటకంవల్ల స్థానిక ప్రజలకు నిజంగా ప్రయోజనం కలుగుతున్నదా?లేకవారి భూమి,సంస్కృతి,సాంప్రదాయాలు,జీవన విధానం గిరిజనేతరుల వంటి బయటివారి వినియోగానికి ఒకవస్తువుగా మారుతు న్నదా?. ప్రస్తుతం పర్యాటక ప్రాజెక్టుల పేరు తో.. హోమ్‌స్టేలు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. గిరి జన ప్రాంతంలో మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాలు స్థానిక గ్రామ సభల నిర్ణయాధికారం,భూహక్కులు, పర్యా వరణ సమతుల్యతను బలహీనపరచ కూడ దని మాఅభిప్రాయం.

భవిష్యత్తులో గిరిజన హక్కులుముందున్న సవాళ్లు.. గిరిజన ప్రాంతాల్లో భూబదిలీ నియం త్రణచట్టం(1/70యాక్ట్) సడలించాలన్న డిమాండ్లు,మైనింగ్‌విస్తరణ,పర్యాటకం,భారీ మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టులు,విద్యుత్ నిల్వ ప్రాజెక్టులు వంటి అంశాలు షెడ్యూల్ ప్రాం త ఆదివాసీ ప్రజలకు భవిష్యత్తు సవాళ్లుగా మారనున్నాయి.అదే సమయంలో జనా భా ప్రాతినిధ్యం,నియోజకవర్గాల పునర్వి భజన వంటి రాజకీయ అంశాలు కూడా గిరిజన సమాజాల ప్రతినిధిత్వంపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందని మా ఆందోళన.
ప్రపంచం నుంచి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలు..
మైనింగ్‌వల్ల ప్రభావితమయ్యే స్థానిక ప్రజ లకు ప్రయోజన భాగస్వామ్యం కల్పించే నమూనాలు ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాల్లో ఉన్నాయి. కెనడాలో ఫస్ట్ నేషన్స్‌తో ప్రయోజన భాగస్వామ్య ఒప్పందాలు,కొన్ని ప్రాంతాల్లో మైనింగ్ పన్నులు,రాయల్టీలలో స్థానిక వర్గాలకు వాటాలు,అలాస్కాలో స్థానిక సంస్థలద్వారా వనరుల ఆదాయ భాగస్వా మ్యం,ఆస్ట్రేలియా,ఫిలిప్పీన్స్‌లో స్థానిక/ స్వదేశీ సమాజాలకు రాయల్టీ లేదా ఆదాయ భాగస్వామ్య నమూనాలు వంటి ఉదాహర ణలు.ఈ ఉదాహరణలన్నింటి వెనుక ఉన్న సాధారణ భావన ఒక్కటే.
అధికార వికేంద్రీకరణ`నిర్ణయం గ్రామసభదే కావాలి..
ఉపన్యాసం చివర్లో రవి భవిష్యత్తు కార్యాచ రణకు సంబంధించిన ఒకకీలక ఆలోచనను ముందుకు తెచ్చారు.ప్రభావిత ప్రజల గ్రామ సభ లకు నిర్ణయాధికారం ఇవ్వాలని ఆయన సూచించారు.ఇది పెసాచట్టం స్ఫూర్తికి కూడా అనుగుణమైన ఆలోచన.అంటే,అభివృద్ధి కోసం భూమిని కోల్పోయే వ్యక్తి కేవలం పరిహారం తీసుకునే వ్యక్తికాదు.అభివృద్ధి నిర్ణయంలో భాగస్వామి కావాలి.

అభిమన్యుడి కథతో ముగిసిన సందేశం..
విద్యార్థులు మధ్యలో వెళ్లిపోతుండటాన్ని గమ నించిన రవి మహాభారతంలోని అభిమ న్యుడి పద్మవ్యూహ కథను గుర్తుచేసు కున్నారు. అభిమన్యుడికి పద్మవ్యూహంలోకి ఎలా ప్రవేశించాలో తెలుసు.కానీ బయటకు ఎలా రావాలో తెలియదు.అందుకే యుద్ధం లో అతను చిక్కుకుపోయాడు.ఈకథను ప్రస్తుత సామాజిక-రాజకీయ పరిస్థితులకు అన్వయిస్తూ రవి ఒకముఖ్యమైన సందేశాన్ని ఇచ్చారు.హక్కుల గురించి తెలుసుకోవడం మాత్రమే సరిపోదు. ఆహక్కులను ఎలా కాపా డుకోవాలి?,చట్టాన్ని ఎలా ఉపయో గించాలి?, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఎలా పోరాడాలి?అనే విషయాలను కూడా తెలు సుకోవాలి. బొర్రా గుహల దగ్గర 1989లో ఒక సాధారణ ప్రశ్నగా మొదలైన విషయం, 1992లో ప్రజల ఫిర్యాదుగా మారింది.ఈ ప్రయాణం ఒకవిషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. చట్టం కాగితంపై ఉండటం ఒక అంశం. అది ప్రజల జీవితాల్లో హక్కుగా మారడం మరో విషయం.
ముగింపు..అభివృద్ధి ఎవరి కోసం?..
రెబ్బాప్రగడ రవి ఉపన్యాసం మొత్తం ఒక కేంద్ర ప్రశ్న చుట్టూ తిరిగింది.అభివృద్ధి పేరుతో ఏప్రాజెక్టు వచ్చినా,అక్కడి ప్రజలను కేవలం ‘ప్రభా వితులు’గా కాకుండా హక్కు దారులు,నిర్ణ య భాగస్వాములు,ప్రయోజన భాగస్వా ములుగా చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.ఈ బొర్రాగుహల కథ మనకు మరో గొప్ప పాఠాన్ని కూడా నేర్పుతుంది.ఒక చిన్న ప్రశ్న కూడా పెద్ద సామాజిక మార్పుకు ఆరంభంకావచ్చు. 1989లో బొర్రా గుహల వద్ద అడిగిన“పైన పేలుళ్లు జరుగుతుంటే మమ్మల్ని గుహల్లోకి ఎలా తీసుకెళ్తున్నారు?” అనే ప్రశ్న,చివరకు గిరిజనుల భూమి హక్కు లు,రాజ్యాంగ రక్షణలు,మైనింగ్ విధానం, పర్యావరణ న్యాయం,ప్రజల ఆర్థిక భాగస్వా మ్యం వంటి విస్తృతమైన ప్రశ్నలుగా మా రింది.అందుకేప్రజాస్వామ్యంలోప్రశ్నిం చడం మొదటి అడుగు.చట్టాన్ని ఎలా తెలు సుకోవడం రెండో అడుగు.హక్కును సాధిం చే వరకు నిరంతరం పోరాడటం మూడో అడుగు.`.. ధన్యవాదములు.

అడవి తల్లి బిడ్డలం..ఆదివాసులం..

అడవే మా ఊరు..అడవే మాజీవితం…అడవితల్లే మాతల్లి.ప్రకృతిని పరిరక్షిస్తూ, కొండలుకోనలు, వాగులు వంకలతో మమేకమై తరతరాలుగా జీవిస్తున్నాం. అడవిపై హక్కు కోసం కాదు..అడవితో కలిసి బతికే హక్కు కోసం మా పోరాటం.జల, జంగల్, జమీన్‌నే మాజీవనాధారం అభివృద్ధి పేరుతో మానేల,మావనరులు,మా సంస్కృతి దూరమవుతున్న వేళ..అస్తిత్వాన్నికాపాడుకునేందుకు ఆదివాసీసమాజం చేస్తుపోరాటమే ఈ కథనం.- (డాక్టర్.సాగబోయిన పాపారావు)

అడవి తల్లి ఒడిలో ప్రకృతి దైవంగా జీవనాన్ని కొనసాగిస్తున్న వారే ఈదేశ మూలవాసులు అనే మాట కేవలం ఒకనినాదం కాదు.ఇది తరతరాలుగా అడవులు,కొండలు,వాగులు,నదులు,భూములతో సహ జీవనం చేస్తూ వచ్చిన ఆదివాసీ సమాజం యొక్క అస్తిత్వ ప్రకటన. ప్రకృతిని కాపాడుతూ,ప్రకృతితో కలిసి జీవిస్తూ,తమ ప్రత్యేక సంస్కృతి, భాష,ఆచారాలు,సంప్రదాయాలను తరతరాలకు అందించిన సమాజ మే ఆదివాసీ సమాజం.‘ఆదివాసి’ అనే పదం సాధారణంగా ఒకప్రాం తానికి చారిత్రకంగా మూలవాసులుగా ఉన్న ఆదివాసి సమా జాలను సూచిస్తుంది.భారత రాజ్యాంగంలో వీరిలో అనేక సమూహాలు షెడ్యూ ల్డ్ ట్రైబ్స్ (ST)గా గుర్తించ బడ్డాయి.తెలంగాణలో కోయ,గోండ్,కొండ రెడ్డి,నాయక్‌పోడ్, కొలాం,పర్దాన్,అందు,మన్య వార్,చెంచు తదితర అనేక ఆదివాసీ సమూహాలు నివసిస్తున్నాయి. ప్రతి తెగకు ప్రత్యేకమైన భాష, యాస,జీవనవిధానం,పండుగలు,ఆచారాలు,కళలు,జానపద సం ప్రదాయాలు ఉన్నాయి.ఈవైవిధ్యమే భారతదేశ సాంస్కృతిక సంపదలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.
ఆదివాసుల జీవితం అడవితో విడదీయలేనిది.అడవి వారికి కేవలం చెట్లు,కలపకు సంబంధించిన ప్రాంతంకాదు.అది వారి జీవ నాధారం,ఆహారం,ఔషధం,సంస్కృతి,ఆర్థికవ్యవస్థ,ఆధ్యాత్మిక విశ్వా సాలకు ఆధారం.చిన్న వన ఉత్పత్తులు, తేనె, చింతపండు, ఇప్పపువ్వు, పారేటాకులు,పండ్లు,విత్తనాలు వంటి అనేక వనరులు ఆదివాసీ కుటుం బాల జీవనంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. అందుకే ఆదివాసీ అభివృద్ధి అంటే అడవిని నాశనంచేసి అభివృద్ధి చేయడం కాదు. అడవిని కాపా డుతూ ఆదివాసుల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం. ఆదివాసి ప్రజలకు నీరు,అడవి, భూమి హక్కులు అస్తిత్వం ఆదివాసీ సమాజానికి భూమి కేవలం ఆస్తికాదు.అది వారి కుటుంబం,సంస్కృతి,జీవన విధానం, భవిష్యత్తుతో ముడిపడి ఉంటుంది.ఈమధ్యకాలంలో ఏజెన్సీ ప్రాంతాలలో గిరిజనేతరుల చొరబాటు అధికమై భూస్వామ్య సమ స్యలు, అక్రమ ఆక్రమణలు, బినామీ లావాదేవీలు,అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులవల్ల నిర్వాసితులవడం వంటి సమస్యలు అనేక ప్రాంతాల్లో ఆదివాసీ కుటుంబాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో భూమిహక్కులు,అటవీ హక్కులు,సంప్రదాయ జీవనాధారాల రక్షణ అత్యంత ప్రాధాన్యమైన అంశాలకు ప్రమాదం పొంచి ఉంది.అనేకమంది ఆదివాసి పోరాట యోధులు ఆదివాసి ప్రజల రక్షణ కోసం ఉద్యమాలు,పోరాటాలు ప్రాణ త్యాగాలు చేసిన ఫలితంగా మొట్టమొదటి భారత స్వాతంత్ర సమరయోధుడు బిర్సాముండా స్ఫూర్తితో జైపాల్ సింగ్ ముండా ఆదివాసులకు రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా 5,6వ షెడ్యూల్డ్‌లను రూపొందించిన భారత రాజ్యాంగ నిర్మాత బాబా సాహెబ్ అంబేద్కర్ రచించిన రాజ్యాంగం ఆదివాసీ సమాజం ప్రత్యేక పరిస్థితులను గుర్తించి ప్రత్యేక రక్షణలను కల్పించింది. ఆర్టికల్ 244ద్వారా 5వ మరియు 6వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాల పరిపాలనకు రాజ్యాంగపరమైన వ్యవస్థను కల్పించారు. తెలంగాణలోని షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు 5వ షెడ్యూల్ పరిధిలోకి వస్తాయి.5వ షెడ్యూల్ ఉద్దేశం కేవలం పరిపాలన కాదు. ఆదివాసీ భూములు, సంప్రదాయ జీవన విధానం, సామాజిక ప్రయోజనాలు మరియు ప్రత్యేక హక్కులను రక్షించడం కూడా దాని ప్రధాన లక్ష్యాలలో ఒకటి.భూ బదలాయింపు చట్టం1/70యాక్ట్, PజుSA చట్టం1996,అటవీ హక్కుల చట్టం`2006 వంటి చట్టాలు కూడా షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు మరియు అటవీ ఆధారిత ఆదివాసీ సమాజాలకు ముఖ్యమైన హక్కులను కల్పించారు. ఆదివాసులకు ప్రత్యేకమైన హక్కులు చట్టాలు ఉన్న వివిధ కారణాల చేత రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులను కాలరాస్తూ…ఆదివాసులకు దక్కవలసిన విద్య, ఉద్యోగ,ఉపాధి,రాజకీయ అవకాశాలను వలసవాదులు గెద్దల్ల తన్నుకు పోతున్నారు.అడవి బిడ్డలు ఆదివాసుల పరిస్థితి అగమ్య గోచరంగా మారింది. మా హక్కులు అమలు చేయండి. మా బిడ్డ లకు ఉద్యోగ అవకాశాలు కల్పించండి.మా భూములు రక్షిం చండి. మా జీవనం విధ్వంసం చేయకండి అని ఆదివాసుల ఆర్తనాదాలు ఆలకించే వారే లేరు. ఆదివాసీ సమాజం అభివృద్ధికి విద్య అత్యంత కీలకం. గ్రామీణ మరియు ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో నాణ్యమైన పాఠశాలలు,ఉపాధ్యాయులు,వసతిగృహాలు,ఆశ్రమ పాఠశాలలు,ఇంటర్మీడియట్,డిగ్రీ,సాంకేతిక మరియు ఉన్నత విద్యా అవకాశాలు మరింత బలోపేతం కావాలి.“విద్య హక్క… విద్య అమ్మకపు వస్తువు కాదు.”ఆదివాసీ విద్యార్థులు పాఠశాల స్థాయి నుంచి ఉన్నత విద్య వరకు నిరంతర విద్యను పొందేలా ప్రభుత్వాలు ప్రత్యేక చర్యలు తీసుకోవాలి. ముఖ్యంగా బాలికల విద్య,హాస్టళ్లలో మౌలిక సదుపాయాలు,ఫీజు రీయింబర్స్‌మెంట్, స్కాలర్‌షిప్‌లు,పోటీపరీక్షల శిక్షణ వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యత అవసరం.ఏజెన్సీ ఆదివాసి ప్రజల కనీస ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చేందుకు ఏర్పాటుచేసిన ITణAలు ఉన్నా లేనట్లుగానే ప్రాజెక్టు అధికారుల పనితీరు కనిపిస్తుంది. ఉద్యోగ,ఉపాధి ద్వారానే యువత భవిష్యత్తు విద్యావంతులైన ఆదివాసీ యువతకు తగిన ఉద్యోగ, ఉపాధి అవకాశాలు లభించకపోతే సామాజిక అభివృద్ధి అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది.షెడ్యూల్డ్ ఏరియాల్లో రాజ్యాంగం, చట్టాలు మరియు ప్రభుత్వ విధానాల ప్రకారం స్థానిక ఆదివాసీ యువతకు లభించాల్సిన అవకాశాలు సమర్థవంతంగా అమలు కావాలి.ఉద్యోగ నియామకాల్లో చట్టపరమైన నిబంధనలు స్పష్టంగా ఉండాలి.నోటిఫికేషన్లలో గందరగోళానికి అవకాశం లేకుండా స్థానిక హక్కులు,రిజర్వేషన్లు,రోస్టర్ విధానం స్పష్టంగా ప్రకటించాలి.ఆదివాసులకు ఉన్న హక్కులు,చట్టాలను అమలు చేయకుండా ఉపాధ్యాయ నియామకాలకు సంబంధించి 100% రిజర్వేషన్ సాకుతో ఉన్న జీవో :3ని గిరిజనేతరుల కుట్రల వల్ల సుప్రీంకోర్టు కొట్టి వేసిందనే సాకుతో తెలంగాణ ప్రజా ప్రభుత్వం 2026 పోలీస్ రిక్రూట్మెంట్ బోర్డ్ విడుదల చేసిన నోటిఫికేషన్లు స్థానిక ఆదివాసి నిరుద్యోగులకు ఏజెన్సీ ప్రాంతంలో ఉన్న పోలీస్ స్టేషన్ పరిధిలో (సివిల్) కానిస్టేబుల్ కు 75%రిజర్వేషన్ అమలు చేయాలని జీవో: 109 స్పష్టం చేసిన రేవంత్ సర్కార్ పెడచెవిన పెట్టింది. అన్నీ ఉన్నా ఆదివాసులకు అన్యాయం జరుగుతున్న మాట వాస్త వం.ఆదివాసీ సమాజం యొక్క గొప్ప సంపద వారి సంస్కృతి.గుస్సాడి, కోయ నృత్యాలు,జానపద గీతాలు, సంప్రదాయ వాద్యాలు,వేల్పుల జాతరలు, (సీజనల్) భూమి,కొత్తలు,పెద్దలు, ఇప్పపువ్వుల పండుగలు,వైద్యం,ఆహారసంస్కృతి, సంప్రదాయ జ్ఞానంఇవన్నీ తరత రాలు గా పూర్వీకుల నుండి వస్తున్న అమూ ల్య వారసత్వం.ఆధునికతను స్వీకరిం చడం అవసరమే.కానీ ఆధునికత పేరు తో భాషను,సంస్కృతిని,ఆచారాలను, సంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని కోల్పోవాల్సిన అవసరం లేదు.ఆదివాసీ పిల్లలకు ఆధు నిక విద్యతో పాటు వారి మాతృభాష, చరిత్ర,సంస్కృతి గురించి కూడా అవగా హన కల్పించాలి.ఇప్పటి వరకు ఈ ప్రయత్నం అటు ప్రభుత్వాలుగానీ ఇటు ఐటిడిఏలుగాని చెయ్యకపోవడం సూచ నీయం.కేంద్ర,రాష్ట్ర గిరిజన సంక్షేమ శాఖ అధికారులు మాత్రం ఆదివాసుల అభివృద్ధి కోసం సంస్కృతి,సాంప్రదాయా లను ముందుకు తీసుకపోవడంలో కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేస్తున్నట్లు కాగితాల మీద లెక్కలు చూపిస్తున్నారు.ఆదివాసీ సమాజంలో మహిళల పాత్ర అత్యంత కీలకం.కుటుంబ ఆర్థికవ్యవస్థ నుంచి వ్యవసాయం,అటవీ ఆధారిత జీవనో పాధి,పిల్లల సంరక్షణ,సాంస్కృతిక పరంపర కొనసాగింపు వరకు వారు కీలక పాత్ర పోషి స్తున్నారు.ఆదివాసీ మహిళలకు విద్య,ఆరోగ్యం,ఉపాధి, స్వయం ఉపాధి,భద్రత నిర్ణయాధి కారంలో మరింత అవకాశాలు కల్పిం చాలి.ఆదివాసీ ప్రాంతాల్లో అభివృద్ధి అంటే రోడ్లు,విద్యుత్,తాగునీరు,ఆసు పత్రులు,పాఠశాలలు,ఇంటర్నెట్,రవాణా వంటి మౌలిక సదుపాయాలు అవసరం. కానీ అభివృద్ధి పేరుతో ఆదివాసులను వారి భూమి,అడవి,జీవనాధారాల నుంచి దూరం చేయడం అభివృద్ధి కాదు.‘ఆదివాసుల కోసం అభివృద్ధి కావాలి; ఆదివాసులను తొలగించే అభివృద్ధి కాదు.’అభివృద్ధి ప్రణాళి కల్లో స్థానిక ఆదివాసి ప్రజల అభిప్రా యానికి,గ్రామసభల పాత్రకు,రాజ్యాంగ రక్షణలకు ప్రాధాన్యత ఉండాలి.కానీ అందుకు భిన్నంగా ఏజెన్సీ ప్రాంతాలలో రాజ్యాధికారం వలసవాదుల కబంధ హస్తాల్లో బందీ అయి ఉంది.అందుకే ఆదివాసులు అభివృద్ధికి నోచుకోవడం లేదు. నేటి ఆదివాసీ సమాజం అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.భూమి మరియు అటవీ హక్కుల సమస్యలు,విద్యా వెనుక బాటుతనం,పిల్లల డ్రాపౌట్లు,నిరుద్యోగం, ఆరోగ్య సదుపాయాల కొరత,పోషకాహార సమస్యలు,గిరిజనేతరల వలసలు,మౌలిక వసతుల కొరత,మాతృ భాషల పరిరక్షణ సమస్య,సంస్కృతి,సంప్రదాయాలపై పెరుగు తున్న ప్రభావాలుప్రభుత్వ పథకాల అమ లులో లోపాలు షెడ్యూల్డ్ ఏరియా హక్కు లు,చట్టాల అమలులో సమస్యలు ప్రభు త్వాలు ఈసమస్యలను ఒక్కోఅంశంగా కాకుండా సమగ్ర ఆదివాసీ అభివృద్ధి విధా నం ద్వారా పరిష్కరించాల్సిన అవసరం ఉం ది. ఆదివాసీ హక్కుల కోసం పోరాటం అంటే ఇతర సమాజాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం కాదు. ఇదిరాజ్యాంగం కల్పిం చిన హక్కుల అమలు కోసం ప్రజాస్వా మ్య పోరాటం.ఆదివాసి ప్రజాసంఘాలు, ఉద్యో గులు,యువకులు,విద్యావంతులు, హక్కు లు,చట్టాలను,రాజ్యాంగం గురించి తెలుసు కుని,తమ హక్కులను ప్రజాస్వా మ్య పద్ధతుల్లో కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత నేటి తరం ఆదివాసి జెన్ జీ యువకులు, విద్యార్థుల పైన ఉంది.సమాజంలో ఐక్యత,విద్య, చైతన్యం,ఆత్మగౌరవం పెం పొందించాలి. అడవిని కాపాడిన వారసులం.భూమిని తల్లిగా భావించిన వారసులం.ప్రకృతిని దేవతగా ఆరాధిం చిన వారసులం.మన సంస్కృతిని తరతరాలకు అందించిన వారసులం. మనకు దానం అవసరం లేదు. రాజ్యాంగ హక్కులు అమలు కావాలి. మనపై కనికరం అవసరం లేదు.మనకు సమాన గౌరవం కావాలి.మన సంస్కృ తిని చెరిపివేయడం కాదు.మన సంస్కృ తిని గౌరవించాలి.మన భూములను కోల్పో వడం కాదు.మన భూమి,అడవి, జీవనాధా రాలను రక్షించాలి.మన యువతకు హామీలు కాదు.నాణ్యమైన విద్య,ఉపాధి,అవకాశాల కోసం ఆదివాసి యువత ఉద్యమించాలి.
వ్యాసకర్త : ఆదివాసి స్టూడెంట్ యూనియన్ వర్కింగ్ ప్రెసిడెంట్ తెలంగాణ.సెల్ నెంబర్ :9441288991

చట్టం అందరికీ సమానమే అయితే..

“ ఒక యువతి తన కుటుంబానికి అండగా నిలవాలని,తన కాళ్లపై తాను నిలబడాలని నర్సుగా ఉద్యోగంలో చేరింది. రోగులకు సేవ చేయాల్సిన చేతులు…చివరకు ఓమానవ మృగం చేతిలో చిదిమెయ్యబడిన ఆదివాసి యువతి ఊకే శిరీష సంఘటన సమాజాన్ని కలచివేసింది.” తుక్కుగూడలోని ప్రైమ్ కేర్ ఆసుపత్రిలో నర్సుగా పనిచేస్తున్న 21ఏళ్ల ఊకే శిరీష హత్యాచారం,హత్య ఘటన ఇప్పుడు కేవలం ఒకకుటుంబం విషాదం కాదు.ఉద్యోగ ప్రదేశాల్లో మహిళల భద్రత, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల బాధ్యత,పోలీసు దర్యాప్తు, ఆదివాసీ మహిళలకు న్యాయం వంటి అనేక ప్రశ్నలను ముందుకు తెచ్చింది.కుటుంబ సభ్యులు,బంధువులు తెలిపిన వివరాల ప్రకారం..ఊకే శిరీష తండ్రి మరణంతో తల్లి రేక్కాడితేనే డొక్కాడే నిరుపేద కుటుం బం ఆర్థిక సమస్యలతో కొట్టుమిట్టాడుతున్న తన తల్లికి చేయూతనిచ్చేందుకు ప్రైమ్ కేర్ ఆసుపత్రిలో సుమారు ఏడు నెలలుగా నర్సు గా పనిచేస్తూ,ఆసుపత్రికి సమీపంలోని సిబ్బంది వసతి గృహంలో ఉంటున్నారు. విధులు ముగించుకుని గదికి వెళ్లిన ఆమె రాత్రి నిద్రిస్తున్న సమయంలో మాట వేసి ఓ మానవ మృగం వేటలో అత్యాచారం హత్య గావించబడిన సంఘటన తీవ్ర విషాదాన్ని మిగిలించింది.తోటి ఉద్యోగి గదికి వెళ్లి చూడగా మిగతాజీవిగా రక్తపు మడుగులలో శవమై కనిపించింది. సమాచారం అందుకున్న పోలీసులు సంఘటన స్థలానికి చేరుకొని దర్యాప్తులో భాగంగా సీసీటీవీ పుట్టే జులు,క్లూజ్ టీం,డాగ్స్ స్కాడ్ తదితర ఆధారాల ఆధారంగా ఒకవ్యక్తిని అదుపులోకి తీసుకొని విచారించగా ఈ కేసులో అత్యాచారం,హత్య చేసినట్లుగా నేరా న్ని అంగీకరించడంతో అరెస్టు చేసిన పోలీ సులు వివిధ కోణాలలో దర్యాప్తుచేస్తున్నట్లుగా ప్రకటించడం హాస్యాస్పదంగా ఉంది.
చట్టం ముందు అందరూ సమానమే కదా?
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14 స్పష్టంగా ‘చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ’ ప్రతివ్యక్తికీ ఉం టుందని చెబుతోంది.అదే రాజ్యాం గంలోని ఆర్టికల్ 15కులం,లింగం వంటి అంశాల ఆధారంగా వివక్షను నిషేధిస్తుంది.
అయితే ప్రశ్న ఒక్కటే
చట్టం అనే పుస్తకంలో అందరికీ సమా నంగా ఉండటం మాత్రమే సరిపో తుందా..?ఆచట్టం అమలులోనూ అదే సమానత్వం కనిపించకూడదా..?ఒక ప్రముఖ కేసు దేశవ్యాప్తంగా ప్రకం పనలు సృష్టిస్తే చట్టాల్లో మార్పులు, ప్రత్యేక చర్యలు, వేగవంతమైన దర్యాప్తు, ప్రజా చర్చలు జరుగుతాయి.అలాంటి ఘటనల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవడం అవసరమే.కానీ అదే సమయంలో సమాజంలోని అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన ఒక ఆదివాసి యువతి హింసకు హత్యాచారానికి హత్యకు గురై నప్పుడు ప్రభుత్వం,పోలీసు వ్యవస్థ, న్యాయ వ్యవస్థ అంతే తీవ్రతతో స్పందిస్తున్నాయా అనే ప్రశ్నకు ప్రభుత్వం ప్రజలకు స్పష్టమైన సమాధానం రావాలి. ఇది ఎవరి బాధను మరొకరి బాధతో పోల్చడం కాదు.
ప్రతి మహిళ ప్రాణం సమానమే.ప్రతి బాధితురాలి గౌరవం సమానమే.ప్రతి కుటుంబానికి న్యాయం పొందే హక్కు సమానమే. ఒక నేరానికి కులం లేదా తెగ కారణం కాకపోయినా, బాధితురాలు సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గానికి చెంది నప్పుడు ఆమె కుటుంబానికి న్యాయం అందే ప్రక్రియలో ప్రత్యేక సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యలు ఎదురయ్యే అవకాశం ఉం టుంది. అందుకే భారతదేశంలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల సభ్యులపై జరిగే కొన్ని నేరాలకు ప్రత్యేక రక్షణ కల్పించేందుకు Act,1989 అమలులో ఉంది.ఈ చట్టం ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు,బాధితులు మరియు సాక్షుల హక్కులు,ఉపశ మనం,పునరావాసం వంటి అంశాలను కూడా కలిగి ఉంది. అయితే ఊకే శిరీష కేసులో ఈ ప్రత్యేక చట్టంలోని ఏ నిబంధనలు వర్తిస్తాయో అన్నది కేసు వాస్తవాలు,దర్యాప్తు ఆధారాలు, న్యాయపరమైన నిర్ణయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కాబట్టి కేవలం ఆమె ఆదివాసీ యువతి అన్న కారణంతో ఏదైనా నిర్దిష్ట చట్టాన్ని వర్తింపజేయాలని ముందుగానే తేల్చడం కాకుండా,దర్యాప్తు అధికారులు అన్ని వర్తించే చట్టపరమైన కోణాలను పరిశీలించాలి.
కొత్త క్రిమినల్ చట్టాలు ఏమి చెబుతున్నాయి?
2024 జూలై 1నుంచి భారతీయ న్యాయ సంహిత (దీచీS),భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహిత (దీచీSS),భారతీయ సాక్ష్య అధినియమం అమల్లోకి వచ్చాయి. మహిళలు,పిల్లలపై నేరాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతనిస్తూ కఠినమైన శిక్షా నిబంధ నలు ఉన్నాయి. అత్యాచారం,సామూహిక అత్యాచారం వంటి నేరాలకు తీవ్రమైన శిక్షలు నిర్దేశించబడ్డాయి.ప్రభుత్వమే కొత్త చట్టాల లక్ష్యాల్లో దర్యాప్తులో పారదర్శకత, డిజిటల్ ఆధారాల శాస్త్రీయ సేకరణ, వేగవంతమైన న్యాయ ప్రక్రియ వంటి అంశాలను ప్రస్తావిస్తోంది. వ-Saksష్ట్రya వంటి వ్యవస్థల ద్వారా డిజిటల్ సాక్ష్యాలను భద్రపరచే చర్యలు కూడా చేపట్టినట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వం తెలిపింది.అందువల్ల ఊకే శిరీష కేసులో కూడా ఆధారాల సేకరణ,ఫోరెన్సిక్ పరీక్షలు,సీసీటీవీ ఫుటేజీ,డిజిటల్ ఆధా రాలు,సాక్షుల వాంగ్మూలాలు తదితర అంశాలను శాస్త్రీయంగా,ఎలాంటి రాజకీ య లేదా సామాజిక ఒత్తిడికి తలొగ్గకుండా పరిశీలించాలని సమాజం కోరుకుంటుంది.
ఆసుపత్రి యాజమాన్యం బాధ్యత ఏమిటి..?
ఇక్కడ మరో కీలక ప్రశ్న ఉద్యోగ ప్రదేశ భద్రతపై.ఒక యువతి రాత్రివేళల వరకు విధులు నిర్వహించే ఆసుపత్రిలో పని చేస్తుంటే, ఆమెకు సురక్షితమైన వసతి, ప్రవేశ నియంత్రణ,సీసీటీవీ,అత్యవసర సంప్రదింపు వ్యవస్థ,భద్రతా సిబ్బంది, ఫిర్యా దు వ్యవస్థ వంటి రక్షణ చర్యలు ఉన్నా యా..?ఉద్యోగం ఇచ్చిన సంస్థకు జీతం చెల్లించే బాధ్యత మాత్రమే కాదు సురక్షిత మైన పని వాతావరణం కల్పించే బాధ్యత కూడా ఉంది.అందువల్ల ఊకే శిరీష పని చేసిన ఆసుపత్రి,సిబ్బంది వసతిగృహం, భద్రతా ఏర్పాట్లు, ప్రవేశ నిష్క్రమణ విధానం,సీసీటీవీ నిర్వహణ తదితర అంశాలపై సమగ్ర విచారణ జరగాలి. ఏదైనా నిర్లక్ష్యం తేలితే,అది ఎవరిదైనా సరే, చట్టప్రకారం బాధ్యత నిర్ణయించాలి.
న్యాయం అంటే కేవలం నిందితుడికి శిక్ష కాదు
శిరీష కుటుంబానికి న్యాయం అంటే నింది తుడిని అరెస్టు చేయడం మాత్రమే కాదు న్యాయం అంటే దర్యాప్తు నిష్పక్షపాతంగా జరగాలి. సాక్ష్యాలను ఎలాంటి లోపం లేకుండా సేకరించాలి.కుటుంబానికి కేసు పురోగతిపై సమాచారం ఇవ్వాలి.బాధిత కుటుంబానికి చట్టబద్ధమైన పరిహారం, పునరావాస సహాయం అందించాలి. సాక్షులకు రక్షణ కల్పించాలి.విచారణ వేగంగా,న్యాయబద్ధంగా జరగాలి.ఆసుపత్రి యాజమాన్యం లేదా ఇతరుల నిర్లక్ష్యం ఉం టే దానిపైనా చర్యలు తీసుకోవాలి.నింది తుడు దోషిగా తేలితే చట్టం నిర్దేశించిన అత్యంత కఠినమైన శిక్ష అమలు చేయాలి. S్పు/ST అత్యాచార నిరోధక చట్టం కింద ప్రభుత్వం బాధితులకు న్యాయం,న్యాయ సహాయం,పునరావాసం,భద్రత వంటి చర్యలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యతలను కూడా చట్టం నిర్దేశిస్తుంది.ఉద్యోగ ప్రదేశాల్లో మహిళల భద్రత కోసం ప్రభుత్వం చేపట్టిన చర్యలు వాస్తవంగా అమలవుతున్నాయా? ఇవన్నీ అడగడం న్యాయవ్యవస్థను ప్రశ్నిం చడం కాదు. న్యాయవ్యవస్థపై ప్రజలకు ఉన్న నమ్మకాన్ని మరింత బలపరచాలని కోరడం.ఎవరి కుమార్తె అయినా..ఆమె ప్రాణం విలువైనదే ఊకే శిరీష ఒక పేరు మాత్రమే కాదు. ఆమె ఒక కుటుంబానికి కుమార్తె.ఎవరికో అక్క లేదా చెల్లెలు.
ఒక కుటుంబ భవిష్యత్తుకు ఆశ.
సమాజానికి సేవ చేయాలనుకున్న ఒక నర్సు.ఆమె ఆదివాసీ యువతి కావడం వల్ల ఆమె ప్రాణానికి విలువ తగ్గదు. అదే విధంగా మరే మహిళ ప్రాణానికి కూడా విలువ తగ్గదు.న్యాయం ఎవరి కులం, వర్గం,ఆర్థిక స్థితి,రాజకీయ పరిచయాలను చూసి మారకూడదు.చట్టం సమానమైతే.. న్యాయం కూడా సమానంగా కనిపించాలి. చట్టం అందరికీ ఒకటే అని చెప్పడం సులభం.కానీ ఆచట్టం ఒకపేద కుటుంబం తలుపు తట్టినప్పుడు కూడా అదే శక్తితో పనిచేస్తుందా..?ఒక ఆదివాసీ కుటుంబం న్యాయం కోసం పోలీస్ స్టేషన్ నుంచి కోర్టు వరకు తిరిగినప్పుడు కూడా అదే స్పందన ఉంటుందా..? ఒక సాధారణ యువతి హత్యకు గురైనప్పుడు కూడా సమాజం అదే స్థాయిలో ప్రశ్నిస్తుందా..?
ఇవే ప్రజాస్వామ్యానికి అసలు పరీక్షలు.
ప్రభుత్వం ఈ కేసును ప్రాధాన్యతగా తీసు కొని త్వరితగతిన దర్యాప్తు నిర్వహించాలి. ఫాస్ట్ ట్రాక్ కోర్టుకు అప్పగించి విచారణ పూర్తి చేయాలి.ప్రజలలో పూర్తి విశ్వాసం కలిగేలా హైకోర్టు సిట్టింగ్ జడ్జితో విచారణ జరిపే అంశం పరిశీలించాలి. నిందితుడికి చట్టం అనుమతితో అత్యంత కఠినమైన శిక్ష విధించాలి.న్యాయం ఆలస్యమైతే న్యాయం నిరాకరించినట్టే అన్న భావన ప్రజల్లో కలగకూడదు.ఊకే శిరీష కేసులో ప్రభు త్వం,పోలీసు శాఖ,వైద్య,ఫోరెన్సిక్ అధికా రులు,న్యాయవ్యవస్థ తమ తమ బాధ్యతలను సమర్థంగా నిర్వర్తించాలి.దర్యాప్తు పారదర్శ కంగా సాగాలి.దోషి ఎవరో ఆధారాలతో నిర్ధారించాలి.నిర్దోషిపై అన్యాయం జరగ కూడదు.దోషి ఎలాంటి ప్రభావంతో తప్పించుకోకూడదు అదే నిజమైన న్యాయం.
చివరగా సమాజం అడుగుతున్న ప్రశ్న ఒక్కటే ్య“చట్టం అందరికీ సమానమే అయితే..న్యాయం కూడా అందరికీ సమా నంగా కనిపించాలి కదా..?”ఊకే శిరీషకు న్యాయం జరిగే వరకు ఈ ప్రశ్నకు సమా జం సమాధానం కోరుతూనే ఉంటుంది. – డాక్టర్ సాగబోయిన పాపారావు

బంజారా సాహితి తొలి దీర్ఘ కవిత బతుకు

ఒకప్పుడు మౌఖిక సాహిత్యంకే పరిమితమైన…మన ఆదివాసీ సాహిత్యం…అక్షరాస్యతలో వచ్చిన అభివృద్ధిలో భాగంగా ..వివిధ ప్రక్రియలలో పుస్తకాల రూపంలో…వస్తూ ప్రామాణికతకు చోటుచేసు కుం టుంది, ఈ గిరిజన సాహిత్యంలోని…పుస్తకాల వివరాలను “గవాక్షం” శీర్షికన.. “థింసా పాఠకుల” కోసం ప్రతి నెల ఒక పుస్తకాన్ని పరిచయం చేస్తున్న పరిశోధక రచయిత డా. అమ్మిన శ్రీనివాసరాజు గారు ప్రసిద్ద రచయిత ‘ఆచార్య ఎం.గోనా నాయక’ కలం నుంచి జాలువారిన ‘బతుకు’) అనే పుస్తకంపై సమీక్ష – డా. అమ్మిన శ్రీనివాసరాజు

తెలుగు సాహిత్యంలో అంతర్భాగమైన జానపద సాహిత్య శాఖకు చెందిన గిరిజన సాహిత్యం ప్రారంభంలో మౌఖిక విభాగంలో ఉంది.అనంతర కాలంలో లిపిలేని గిరిజనభాషలు తెలుగుభాష సాయంగా వాటివాటి భావాలను సృజనలను ఆవిష్కరిస్తున్నాయి.అందులో భాగంగానే అభివృద్ధి చెందిన ఆదివాసి జాతుల్లో ఒకటైన లంబాడా గిరిజన సమాజానికి చెందిన ఆచార్య ఎం.గోనా నాయక్ తన రచనా పరంపరలో భాగంగా నేటి యువతకు ప్రధానంగా గిరిజన యువతకు ఆదర్శనీ యమైన తన జీవనచిత్రాన్ని‘బతుకు’పేరుతో దీర్ఘ కవిత రాశారు. దీని రచన కాలం జూలై 2022.తెలుగు సాహిత్యంలో దీర్ఘ కవితలు అనేకం ఉన్నాయి.కానీ బంజారా గిరిజన సాహిత్యం అందున అదే జన జాతికి చెందిన కవి వ్రాసిన దీర్ఘకవిత్వం లేదు కనుక ఇది’బంజారా తొలిదీర్ఘ కవిత”గా చరిత్రలో నిలుస్తుంది.మారుమూల లంబాడా తండాలో నిరుపేద కుటుంబంలో పుట్టి మేకల కాపరిగా తన జీవన ప్రస్థానం ప్రారంభించి,విశ్వవిద్యాలయ ఆచార్యులుగా ఎదిగిన ఒకలంబాడా యువకుని జీవితకథనే ఈ‘బతుకు’ దీర్ఘ కవిత సారం.
ఒకకోణంతో చూస్తే అదో వ్యక్తిగత విషయం తనస్వీయ జీవితాన్ని పుస్తకంగా వ్రాసుకున్నాడు లే!! అనుకోవచ్చు కానీ మరోకోణం నుంచి చూస్తే గిరిజనసాహితీ పరిశోధనకు ఇదో పుట్ట బంగా రం.అతిసాధారణ విషయాలను వచ్చిన కవితలుగా ఎలా వ్రాయవచ్చు కళ్ళ కు కట్టినట్టు విడమర్చి చూపిస్తుంది.పాఠకులను సైతం కవులుగా మార్చేసే నైజం ఈదీర్ఘ కవితలో ఆశాంతం అగుపిస్తుంది. ఇకపోతే గోనా నాయక్ చేయి తిరిగిన కవి వరేన్యుడు,తెలుగు భాషా సంపన్నుడు.మీరు మిక్కిలి పాఠాలను విద్యార్థులకు అర్థమయ్యే టట్టు గాక గుర్తుండి పోయేటట్టు బోధించే నైపుణ్యం గల ఆచార్య దిగ్గజం.ఈసలక్షణాల సమ్మే ళనమే‘బతుకు’దీర్ఘ కవితకు అదనపు ఆకర్షణగా నిలిచి దీనికి తెలుగు గిరిజన సాహిత్యంలో సమున్నత స్థానం కలిగింది.ఇకదీనిలో కవిగారు ఉపయోగించిన పదబంధాలు ఆయ న భాషా కండపుష్టికి సాక్షాలుగా నిలుస్తాయి.కవి గోనానాయక్ రాసిన ఈదీర్ఘ కవిత ద్వారా కేవలం నాయక్ జీవితం మాత్రమే కాదు. ఆయనలోని ఆత్మీయత కృతజ్ఞతా భావాలు ఆదర్శవంతంగా ఆవిష్కృతం అవుతున్నాయి. ‘బతుకు’దీర్ఘ కవిత ‘బాల్యంఅమూల్యం’ ఉపశీర్షిక నుంచి మొదలై‘బతుకు’అనే ఉపశీర్షిక వరకు మొత్తం30విభాగాలతో రూపొందించ బడింది. కరువు సీమ రాయలసీమప్రాంతానికి చెందిన‘నాగులగుడ్డం’తండాకు చెందిన నిరుపేద గిరిజన బిడ్డ నిరంతర కృషి,నిస్వార్థ క్రమశిక్షణ, నిండైన కృతజ్ఞతాగుణాలు,సాయంగా విశ్వవిద్యాలయ ఆచార్యుడైన విధానం మనం ఇందులో చదువు తాము.తన బ్రతుకు చిత్రంలో ఎదురైనా ప్రతిముఖ్యమైన విషయాన్ని వడిసి పట్టి అక్షరీ కరించి మన ముందు ఉంచారు.ఇందులో నాయకుడు గోనానాయక్ అయినా అతనికి సహకరించిన కుటుంబీకులను,గురువులను,మిత్రులను, సహచ రులను,ప్రతి ఒక్కరిని మననం చేసుకుంటూ ముం దుకు సాగారు. ఇది కేవలం గోనానాయక్ జీవితం మాత్రమే కాదు,యావత్ బంజారాల జీవితం, జీవ న సంస్కృతి,నాటి పల్లెలు తండాల అందాలు కళ్ళ కు కట్టి సరళమైన భాషతో అలతి అలతి పదా లతో అందానికే అందమైన అంత్యప్రాసల గుభాళిం పులు విడవకుండా చదివించే శైలి సొంతమైన ఈదీర్ఘ కవితను బహుళ ప్రయోజనకారి అనడం లో.. ఇసుమంత కూడా అతిశ యం లేదు. గిరిజన సామాజిక వర్గానికే వన్నె తెచ్చే ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థను నాయక్‌గారి ఆవిష్కరణలో మనం దర్శి స్తాం.‘బాల్యంఅమూల్యం’ అంటూ తనతొలి జీవి తం నుంచి మొదలు పెట్టి తనకు జీవితాన్ని జీవాన్ని ఇచ్చిన అమ్మానాన్నలు గంగమ్మ భావ్యానాయక్‌ల గుణగణాలు అందరికీ ఆదర్శంగా పంచుతూ చెబు తాడు.అంతేకాదు తన తండ్రికి అంతటి సుగు ణాలను అందించిన తనతాతనాయనమ్మ రుప్లా నాయక్,సోమ్లిబాయిల త్యాగనిరతిని తలు స్తారు. కన్న ఊరు కన్నతల్లితో సమానం అని భావించిన కవిగారు తన‘బతుకు’కవనాన్ని ఆరంభిస్తారు. ‘కాలు పెట్టగానే సేద తీర్చే చెట్టు గాలి/బండలని పాషణాలని పిలువబడినా/..అవి మాత్రం తనఊరి బంగారు కొండలు అని అభివర్ణించడంలో తన మాతృభూమి మమకారం ఏమిటో అర్థం అవు తుంది. తన పండు తాను తినదు స్వార్థం లేదు/ రాయితో కొట్టిన కిందకు జార్చినా/నోట కొరికిన అమృత మిచ్చే/ అమ్మ ప్రేమ వరాలు/ నా ఊరి చెట్టు పండ్లు…అంటూ చెట్టు యొక్క నిస్వార్థ గొప్ప గుణాన్ని ఎంత చక్కగా వర్ణించారో..!! అంతే కాదు తన ఊరి చెరువును తన ఊరి పరువుతో అన్వయం చేసి చెప్పడం..కవిలోని సామాజిక స్పృహకు మచ్చు తునక.అలాగే తమ జనజాతి ఆరాధ్య దైవం సేవా లాల్‌కు కవి గోనా..అపర భక్తుడు అన్న విషయం ఈ‘బతుకు’కావ్యపుటల్లో మనకు ఆవిష్కరించ బడుతుంది.
సాధారణంగా గిరిజనుల్లో కుల కట్టుబాట్లు అధికం కులపెద్ద వారికి న్యాయమూర్తి అతను తీర్పే అంతిమం కవితాత రూపాలోని గుణ గణాలు చెబుతూ ఆయన పడ్డ కష్టాలను తమ కుటుంబీ కులను ఆదరించడంలో తన శ్రమను కళ్లకు కడు తూ..తనను వారి ఇంట సింగంగా వారి వంశ గౌరవంగా న్యాయాధినేతగా,సవ్య సాచిగా ధర్మరా జుగా ఉండి, అవమానాలను నష్టాలను ఎదిరించి నిలవడం ఎలాగో నేర్పిన కీర్తి మూర్తి అంటారు,
ఇది కవితాత్మక ఆత్మకథ అయినా ఎక్కడ దాపరి కాలు లేవు అవమానాలు అపజయాలు దాచు కోలేదు తన విద్యా ప్రయాణంలో తనకు సాయం చేసిన ప్రతి సారును మరవక తలుస్తూ చేసిన తలపోతలు గోనాగారి జ్ఞాపకశక్తికే కాదు నిండు కృతజ్ఞతా గుణానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి.గోన నాయక్ బాల్యం గురించి చెప్పు కుంటూ ‘పది విజయం సాధించిన నాకు/ భవి త అంతా సులువు కాలేదు/అంటూ పేదరి కంతోపై చదువులు చది వించే స్తోమత లేక తండ్రికి ఇంటి పనుల్లో సాయం చేయక తప్పని పరిస్థితి తనకేమో పెద్ద చదువులు చదవాలనే తపన, చివరికి నాయన అభయంతో తనపై చదువుల పయనంకు దారి దొరికింది.నీవు చదవాల/ బతుకు గెలవాల/..పది పై చదువు నీవు చదువు/ దుడ్డుల సంగతినాకు విడు/..అన్న నాయ న మాటల ద్వారా అతనికి తండ్రి లో ఆర్య పుత్రు డు రాముడు,సేవాలాల్, అం దరూ ఏకమై దర్శన మిచ్చారు. తన ఇంటర్ చదువును తనకు హంటర్ గా దారి చూపిన గురువుగా భావిస్తారు. ఇక తన డిగ్రీ చదువుకు వేదిక అయినా అనంతపురం కళా శాలను అక్కడి గురువులను తాను ఆస్వాదించిన సాహితీ సిరుల మాగాణులను మదినిండా ఆవిష్క రించుకున్నారు. అంతేకాదు అక్కడ తన బతుకు మలుపు నాటకం గురించి చెబుతూ డిగ్రీలో పరీక్ష తప్పిన విషయం అందుకు కారణమైన సంఘట నలను దాపరికం లేక ధైర్యంతో చెప్పారు.
డిగ్రీ చదివే రోజుల్లో నాటి బళ్లారి జిల్లా సింధ నూరులో మిత్ర బృందంతో కలిసి ఆడిన ‘గయోపా ఖ్యానం’నాటకం అందులో ఆయన ధరించిన అర్జు నుడు పాత్రతన నిజజీవితంలో విజయాలకు ఎలా దోహదపడిందో తెలియాలి అంటే అది చదివితేనే బాగుంటుంది.ఎప్పటికీ తన బతుకు పుస్తకంలో ఆ పుటపదిలమే అంటూ..‘ఫెయిల్యూర్స్ ఆర్ ది స్టెప్పింగ్ స్టోన్/ఆఫ్ ది విక్టరీ/..అంటూ జీవితాల్లో అపజయాలు సవిచూస్తూ కృంగిపోతున్న యువ తరం భుజం తట్టి భరోసా ఇస్తారు.ఇక కృష్ణదేవ రాయ విశ్వవిద్యాలయ చదువులు అక్కడి గురువు లు వారు బోధించినబోధనల గురించి‘ఫిజీ తెలుగు -దివిటి వెలుగు’లోను అనంతరం ఆయన తన సామాజిక వర్గపు అంశాన్ని ఎంచుకొని ‘సుగాలి చరిత్ర సంస్కృతి’పేరుతో చేసిన పరిశోధన గురించి ‘రిసెర్చి- రీసెర్చి’విభాగంలో అత్యద్భుతంగా అభి వర్ణించుకున్నారు.భావితరం పరిశోధక విద్యార్థు లందరికీ వీరి అంకితభావపు పరిశోధనా కృషి క్షేత్ర పర్యటనలు ఆదర్శంగా నిలుస్తాయి.‘ఆవిష్క రణకు అక్షరం ఆయువైంది/అనంతపురంలో పురు డు పోసుకున్న/పరిశోధన అన్ని వైపులకు నడి పించింది/ కొత్తగూడెం,పాల్వంచ,భద్రాచలం,/ పరుగుల ప్రయాణంలో అన్నీ కూడా/ పదనిసలు కాలేదు/ అంటూ ప్రయాణ సౌకర్యాలు అంతగా లేని నాటి కాలంలో తాను పడ్డ కష్టాలన్నీ ఏకరువు పెట్టారు.‘నేను-ఆమె-మేము’శీర్షికలో తన వైవా హిక దాంపత్య జీవితం గురించి,తాను ఉద్యోగిం చిన హైదరాబాదు ఉస్మానియాలా చారిత్రక సొగ సులను,‘హై చరిత్రల-హైదరాబాదు’,ఉస్మానియా ఊసులులోను తనదైన కృతజ్ఞతా భావం అంతా రంగరించి అభి వ్యక్తీకరించారు, చివరిగా ‘బతుకు’ లో..‘రేపటి కోసం నేను దాచుకునేది/ డబ్బు కన్నా విలువైన జ్ఞాపకాలు..’అంటారు,నిజమే ప్రతి మని షికి పుట్టుకకు చావుకు మధ్య కొంత జీవితం ఏదో రూపంలో ఉంటుంది. కానీ అది నిరంతరం గుర్తు చేసుకునేదిగా తను పోయాక నలుగురు స్మరించుకు నేదిగా ఉండాలి.అప్పుడే ఆబ్రతుకు విలువకి అర్థం. అచ్చంగా అదే సందేశం అందిస్తుంది ఈ ‘బతుకు’ పొడుగు కవిత.
బతుకు దీర్ఘ కవితరి రచన: ఆచార్య ఎం.గోనా నాయక్,పేజీలు: 120, వెల:90/- రూ, ప్రతులకు: ఆచార్య గోనా నాయక్, సెల్: 98490 93300. సమీక్షకుడు:డా.అమ్మిన శ్రీనివాసరాజు,సెల్: 7729883223.

పోషకాహార లోపం భావి తరాలకు శాపం

దేశంలో పోషకాహార లోపం అనేది అత్యంత తీవ్రమైన ఆరోగ్య సమస్యల్లో ఒకటిగా ఉంది. ముఖ్యంగా గర్భిణులు, బాలింతలు, అయిదేళ్ల లోపు పిల్లలు దీనివల్ల ఎక్కువగా ప్రభావితమవు తున్నారు. ప్రస్తుతం మన దేశం ఆర్థికాభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించి,ప్రజలందరికీ ఆరోగ్య సదుపాయాలు కల్పిస్తున్నప్పటికీ పోషకా హారాన్ని అందించడంలో మాత్రం ఇంకా వెనుకబడే ఉన్నట వివిధ అధ్యయనాలు పేర్కొంటున్నాయి.దీని కారణంగా ఎదుగుదల లోపించడం, రక్తహీనత, తక్కువ బరువు లాంటివి దేశాన్ని పట్టిపీడిస్తున్నాయి. వీటిని అధిగమించేందుకు ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టి వివిధ పథకాలు, కార్యక్రమాలను అమలు చేస్తోంది. వీటిపై పోటీపరీక్షారికి అవగాహన ఉండాలి.

గ్రామీణ,పట్టణ అసమానతలు: గ్రామీణ ప్రాం తాలతోపోలిస్తే పట్టణ ప్రాంతాల్లో సాధార ణంగా మెరుగైన పోషకాహార ఫలితాలు ఉం టాయి.అక్కడ ఉండే మౌలికసదుపాయాలతో పాటు సరైన పారిశుద్ధ్యం,ఆహార సంరక్షణ సౌక ర్యాలు దీనికి ప్రధానకారణం.గ్రామాల్లో ఆరో గ్య సంరక్షణ సదుపాయాలు లేకపోవడం, నిరక్షరాస్యత,సంప్రదాయ పోషకాహార పద్ధతు లపై ఆధారపడటం లాంటి సవాళ్లు అధికం ఉన్నాయి.
ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలు: కేరళ,తమిళనాడు లాంటికొన్ని రాష్ట్రాలు బలమైన ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలు,సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలు ద్వారా పోషకాహార లోపాన్ని చాలావరకు తగ్గిం చాయి. ఆర్థికంగా వెనుకబడిన బిహార్, ఝార్ఖం డ్,ఉత్తర్ ప్రదేశ్ లాంటి రాష్ట్రాల్లోని ప్రజలు అధికపోషకాహార లోపంతో బాధపడుతున్నారు. లింగ అసమానతలు: లింగ ఆధారిత వివక్ష
కారణంగా కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆడపిల్లలు పోషకాహార లోపంతో బాధపడుతున్నారు. ఈ అసమానతలు బాలికల పోషకాహార, ఆరోగ్య సంరక్షణ అవసరాలను ప్రత్యేకంగా పరిష్క రించే కార్యక్రమాలఆవశ్యకతను తెలుపుతాయి.
ప్రభుత్వ పథకాలు/ కార్యక్రమాలు : మన దేశంలో పోషకాహార, సమతౌల్య ఆహార లోపా నికి ప్రధాన కారణం పేదరికం. తగినంత ఆదా యం లేక,ఆహార పదార్థాలు కొనలేక అనేక మంది తీవ్ర ఆకలితో బాధపడుతున్నారు.
భారతదేశంలోని గిరిజన వర్గాలలో పోషకా హార లోపం అత్యంత తీవ్రంగాఉందని ఇటీవలి గణాంకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి.సగటు వ్యాప్తి రేట్ల ప్రకారం,దాదాపు 43.8%గిరిజన పిల్లలు తక్కువ బరువుతో,43.2% మంది ఎదుగుదల లోపంతో, మరియు 29.6% మంది క్షీణతతో బాధపడుతున్నారు.ముఖ్యంగా బలహీన గిరి జన సమూహాలు మరింత తీవ్రమైన పోషకాహార లోపాలను ఎదుర్కొంటున్నాయి; దీనికి తోడు అధిక స్థాయిలో ఉన్న రక్తహీనత మరియు తరచుగా వచ్చే ఇన్ఫెక్షన్లు ఈ సమస్య ను మరింత తీవ్రతరం చేస్తున్నాయి
కీలక పోషకాహార లోప సూచికలుతక్కువ బరువు: ఐదేళ్లలోపు గిరిజన పిల్లలలో సుమారు 43% నుండి 45% మంది దీని బారిన పడు తున్నారు, ఇది జాతీయ సగటుల కంటే గణనీ యంగా ఎక్కువ.ఎదుగుదల లోపం (దీర్ఘకాలిక పోషకాహార లోపం43% కంటే ఎక్కువ మంది గిరిజన యువతపై దీని ప్రభావం ఉంటుంది, ఇది దీర్ఘకాలిక పోషకాహార లోపాన్ని మరియు పరిమితమైన నిలువు పెరుగుదలను సూచి స్తుంది.క్షీణత (తీవ్రమైన పోషకాహార లోపం): దాదాపు 30% చిన్నపిల్లల ఆరోగ్యంపై దీని ప్రభావం ఉంటుంది. వీరు ఆకస్మిక ఆహార కొరత లేదా కాలానుగుణ అనారోగ్యాలకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది.రక్తహీనత మరియు సూక్ష్మపోషకాల లోపాలు పునరుత్పత్తి వయస్సులో ఉన్న గిరిజన మహిళలలో 60% కంటే ఎక్కువ మంది మరియు అధిక శాతం పిల్లలు తీవ్రమైన రక్తహీనతతో బాధపడు తున్నారు
దేశంలోని గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపం: దేశంలోని గిరిజన పిల్లల్లోదాదాపుసగం మంది తక్కువ బరువు,ఎదుగుదల లోపంతో బాధ పడుతున్నట్లు అధ్యయనం వెల్లడి.భారత దేశంలోని గిరిజన సమాజాలకు చెందిన పిల్ల ల్లో పోషకాహార లోపం తీవ్ర స్థాయిలో ఉన్నట్లు తాజా సిస్టమాటిక్ రివ్యూ, మెటా-అనాలిసిస్ వెల్లడించింది. దేశవ్యాప్తంగా అందుబాటులో ఉన్న పరిశోధనలను సమగ్రంగా విశ్లేషించిన ఈ అధ్యయనం,గిరిజన పిల్లల్లో లిలితక్కువ బరువు, ఎదుగుదల లోపం,ఎముకల క్షీణత/సన్నబారడం వంటి సమస్యలు ఆందోళనకర స్థాయిలో ఉన్నాయని స్పష్టం చేసింది. ఈ అధ్య యనం ప్రధానంగా భారతదేశంలోని గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపం ఎంతమేర ఉందో అంచనా వేయడం, ఇప్పటికే అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలను ఒకచోట చేర్చి విశ్లేషించడం లక్ష్యంగా నిర్వహించారు.1,606 అధ్యయనా ల్లో 58మాత్రమే అర్హత సాధించాయి.గిరిజన పిల్లల్లో తక్కువ బరువు, ఎదుగుదల లోపం, వేస్టింగ్‌కు సంబంధించిన ప్రాబల్యాన్ని నివేదిం చిన అధ్యయనాలను పరిశీలించారు. మొత్తం 1,606 అధ్యయనాలు గుర్తించగా, నిర్ణయిం చిన అర్హత ప్రమాణాలను కేవలం 58అధ్య యనాలు మాత్రమే పూర్తి చేశాయి.
ఈఅధ్యయనాల ఫలితాలను కలిపి విశ్లేషిం చేందుకు లిఇన్వర్స్ వేరియన్స్ పద్ధతిలిను ఉపయోగించారు. వివిధ అధ్యయనాల మధ్య కనిపించిన వ్యత్యాసాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని లిరాండమ్ ఎఫెక్ట్స్ మోడల్‌లి ద్వారా సమగ్ర ప్రాబల్యాన్ని అంచనా వేశారు. దాదాపు సగం మంది పిల్లలు తక్కువ బరువుతో మెటా-అనాలిసిస్‌లో వెలుగులోకి వచ్చిన గణాంకాలు పరిస్థితి తీవ్రతను స్పష్టంగా తెలియజేస్తు న్నాయి.భారతదేశంలోని గిరిజన పిల్లల్లో తక్కు వ బరువు ఉన్నవారి సమగ్ర ప్రాబల్యం 43.78 శాతంలిలిగా నమోదైంది.95శాతం విశ్వస నీయ పరిధి (్పుశీఅfఱdవఅcవ Iఅtవతీఙaశ్రీ) 38.80 నుంచి 48.83శాతం మధ్య ఉంది.అంటే, సగ టున ప్రతి100మంది గిరిజన పిల్లల్లో దాదాపు 44మంది తక్కువ బరువుతో ఉన్నట్లు అంచనా. అదే విధంగా,ఎదుగుదలలోపం43.16 శాతం గా నమోదైంది. దీని 95శాతం విశ్వసనీయ పరిధి 39.10 నుంచి 47.26శాతం మధ్య ఉంది.ఇది పిల్లల వయసుకు తగిన ఎత్తు లేక పోవడాన్ని సూచిస్తుంది. ముఖ్యంగా దీర్ఘకాలిక పోషకాహార లోపం, పదేపదే వచ్చే అనారోగ్యా లు, పేదరికం, సరైన ఆహారం అందకపోవడం వంటి కారణాలతో పిల్లల ఎదుగుదల దెబ్బతిన వచ్చు.
ప్రతి ముగ్గురు-నలుగురిలో ఒకరికి వేస్టింగ్
గిరిజన పిల్లల్లో వేస్టింగ్ ప్రాబల్యం 29.58 శాతంగా నమోదైంది.95 శాతం విశ్వస నీయ పరిధి 25.59 నుంచి 33.73 శాతం వరకు ఉంది.అంటే సుమారు ప్రతి 100మంది గిరి జన పిల్లల్లో 30మంది వరకు వారి ఎత్తుకు తగిన బరువు లేకుండా, తీవ్రమైన లేదా ఇటీ వ పోషకాహార లోపానికి గురయ్యే ప్రమా దంలో ఉన్నారు.వేస్టింగ్ పిల్లల తక్షణ ఆరోగ్యా నికి ప్రమాదకరమైన పరిస్థితి. ఇది రోగనిరోధక శక్తిని బలహీనపరచడంతో పాటు తీవ్రమైన అనారోగ్యాలు, అభివృద్ధిలో వెనుకబాటుతనం, మరణాల ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది.
ప్రాంతాల మధ్య భారీ వ్యత్యాసాలు
అధ్యయనాల్లో గణనీయమైన హెటిరోజీనిటీ కనిపించింది. అంటే వివిధ పరిశోధనల్లో పోష కాహార లోపం శాతం ఒకే విధంగా లేదు.దీనికి అధ్యయనాల రూపకల్పన, పరిశోధన జరిగిన భౌగోళిక ప్రాంతం, పిల్లల ఎంపిక విధానం, పోషక స్థితిని కొలిచిన పద్ధతులు వంటి అనేక అంశాల్లో ఉన్న తేడాలు కారణమై ఉండవచ్చని పరిశోధకులు భావించారు.భారతదేశంలోని గిరిజన సమాజాలు ఒకే విధమైన సామాజిక, ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో లేవు.కొండ ప్రాంతాలు, అడ వులు, దూరప్రాంతాల్లో నివసించే సమూహా లకు ఆరోగ్య కేంద్రాలు, పాఠశాలలు, మార్కె ట్లు,రవాణా సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉం డటం కూడా భిన్నంగా ఉంటుంది. అందువల్ల పోషకాహార లోపానికి కారణాలు, దాని తీవ్రత కూడా ప్రాంతాన్ని బట్టి మారవచ్చు.
పేదరికం నుంచి భౌగోళిక అడ్డంకుల వరకు
గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపాన్ని కేవలం ఆహారం అందకపోవడమనే ఒకే కారణంతో అర్థం చేసుకోవడం సరైంది కాదు. పేదరికం, ఆరోగ్య సేవలకు పరిమిత ప్రాప్యత, దూరప్రాం తాల్లో నివాసం, రవాణా సమస్యలు, స్వచ్ఛమైన నీరు-పారిశుధ్య సౌకర్యాల కొరత, ఆరోగ్యంపై అవగాహన లోపం వంటి అనేక అంశాలు కలిసి పిల్లల పోషక స్థితిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
ముఖ్యంగా భౌగోళికంగా మారుమూల ప్రాం తాల్లో నివసించే గిరిజన కుటుంబాలకు ప్రభు త్వ ఆరోగ్య,పోషకాహార కార్యక్రమాలు అందు బాటులోకి రావడంలో అనేక అడ్డంకులు ఉంటాయి.ఆరోగ్య కేంద్రం చేరుకోవడానికి ఎక్కు వ దూరం ప్రయాణించాల్సి రావడం, రవాణా ఖర్చులు,కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితి వంటి అంశా లు చికిత్సను ఆలస్యం చేయవచ్చు.
సాధారణ పరిష్కారాలు సరిపోవు
ఈ అధ్యయనం సూచించే ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే..గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపా న్ని తగ్గించడానికి దేశవ్యాప్తంగా ఒకే రక మైన చర్యలు చేపట్టడం కంటే స్థానిక అవస రాలకు అనుగుణమైన లక్ష్యిత కార్యక్రమాలు అవసరం. పిల్లలకు అవసరమైన పోషకాహార సప్లిమెంట్లు అందించడంతో పాటు, ఆరోగ్య సేవలు వారి నివాస ప్రాంతాలకు చేరేలా చూడాలి. మారు మూల ప్రాంతాల్లో మొబైల్ ఆరోగ్య సేవలు, గ్రామస్థాయి పోషకాహార పర్యవేక్షణ,తల్లి-శిశు ఆరోగ్య సేవలు మరింత బలోపేతం చేయా ల్సిన అవసరం ఉంది. అదే సమయంలో గిరి జన కుటుంబాల ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగు పరిచే సామాజిక భద్రతా చర్యలు కూడా కీలకం. పేదరికాన్ని తగ్గించకుండా పోషకా హార లోపాన్ని శాశ్వతంగా పరిష్కరిం చడం కష్టం.
పోషకాహారం మాత్రమే కాదు సంపూర్ణ ఆరోగ్య దృక్పథం అవసరం
గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపాన్ని తగ్గించా లంటే లిలిపోషకాహార సప్లిమెంటేషన్, ఆరోగ్య సేవలకు అందుబాటు, పరిశుభ్రమైన తాగు నీరు,పారిశుధ్యం,తల్లి-శిశు ఆరోగ్యం, విద్య, సామాజిక-ఆర్థిక సహాయంలిలి వంటి అంశా లను సమగ్రంగా అమలు చేయాలి.ప్రత్యేకంగా జీవితంలోని తొలి సంవత్సరాలు పిల్లల శారీ రక, మానసిక ఎదుగుదలకు అత్యంత కీలకం. ఈ దశలో తగిన పోషకాహారం అందకపోతే ఎదుగుదల లోపం వంటి సమస్యలు దీర్ఘకాలం కొనసాగవచ్చు.అందువల్ల గిరిజన ప్రాంతాల్లో పోషకాహార కార్యక్రమాల అమలును కేవలం లబ్ధిదారుల సంఖ్యతో కాకుండా లిలిపిల్లల నిజ మైన పోషక స్థితిలో వస్తున్న మార్పులతోలిలి అంచనా వేయాలి.
అత్యవసర చర్యలు అవసరం
ఈ సిస్టమాటిక్ రివ్యూ,మెటా-అనాలిసిస్ భారత దేశంలోని గిరిజన పిల్లల్లో పోషకాహార లోపం ఎంత తీవ్రమైన ప్రజారోగ్య సమస్యగా ఉందో స్పష్టంగా చూపిస్తోంది.తక్కువ బరువు 43.78 శాతం,ఎదుగుదలలోపం43.16శాతం, వేస్టిం గ్ 29.58 శాతంలిలి అనే గణాంకాలు తక్షణ చర్యల అవసరాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.గిరిజన సమాజాల ప్రత్యేక పరిస్థితులను అర్థం చేసు కుని,వారికి చేరువగా ఆరోగ్య-పోషకాహార సేవలను అందించడం,పేదరికాన్ని తగ్గించడం, భౌగోళిక అడ్డంకులను అధిగమించడం, పిల్ల లకు లక్ష్యిత పోషకాహార సహాయం అందిం చడం అత్యవసరం. గిరిజన పిల్లల పోషకాహా రం మెరుగుపడకుండా సమగ్ర భారత పోషకా హార లక్ష్యాన్ని సాధించడం సాధ్యం కాదు. ప్రతి గిరిజన బాలుడికి ఆరోగ్యకరమైన ఎదుగుద లకు అవసరమైన ఆహారం,ఆరోగ్య సేవలు, సురక్షితమైన జీవన పరిస్థితులు అందేలా చూడ టం ప్రజారోగ్య వ్యవస్థకు అత్యంత ప్రాధాన్యత కావాలి.– జి ఎస్ ఎన్ సతీష్ 

పోలవరం నీరు ప్రజలకా..డెటా సెంటర్లకా?

విశాఖ ప్రాంతంలో స్థానిక ప్రజలను సంప్రదించకుండా ప్రభుత్వం అనుమతిస్తున్న భారీ డేటా సెంటర్లకు అవసరమైన నీటిని పోలవరం ప్రాజెక్టు నుంచి కేటాయించడం వల్ల భవిష్యత్తులో తీవ్ర నీటి సంక్షోభం ఏర్పడే ప్రమా దం ఉందని మాజీ కేంద్ర ఇంధనశాఖ కార్య దర్శిఈ.ఏ.ఎస్.శర్మ ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. విశాఖప్రజలనీటి అవసరాలను దృష్టిలో పెట్టు కుని డేటా సెంటర్లకు ఇచ్చిన అనుమతులను ప్రభుత్వం పునఃపరిశీలించాలని కోరారు.డేటా సెంటర్ల నీటి వినియోగంపై తాను ఆగష్టు12, 15తేదీల్లో ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడుకు రెండు లేఖలు రాసి నట్లు శర్మ తెలిపారు.డేటా సెంటర్లకు ఏటా 3.5టీఎంసీల నీరు మాత్రమే అవసరమని,ఈఅంశంపై కొం దరు అనవసర విమర్శలు చేస్తున్నారని ముఖ్య మంత్రి పేర్కొన్న నేపథ్యంలో,విశాఖ ప్రజల తరఫున తన అభ్యంతరాలను ఆలేఖల్లో వివ రించినట్లు చెప్పారు.

6,500 మెగావాట్ల డేటా సెంటర్లకు ఎంత నీరు?
రాష్ట్ర శాసనసభలో ఇటీవల డేటా సెంటర్లపై జరిగిన చర్చలో ఉత్తరాంధ్రలో 6,500 మెగావాట్ల సామర్థ్యం కలిగిన డేటా సెంటర్లకు ప్రభుత్వం అనుమతులు ఇచ్చిందని, వాటికి అవసరమైన సుమారు 3టీఎంసీల నీటిని పోల వరం నుంచి ఉత్తరాంధ్ర పరిశ్రమలకు కేటా యించిన వాటా నుంచి అందించవచ్చని ప్రభు త్వం పేర్కొన్న విషయాన్ని శర్మ ప్రస్తావించారు. అయితే అమెరికాలో గూగుల్ నిర్మించిన డేటా సెంటర్ల నీటి వినియోగాన్ని పరిశీలిస్తే, శీతలీ కరణ కోసం ఒక యూనిట్ విద్యుత్ వినియోగా నికి కనీసం 1.8లీటర్ల నీరు అవసరమవు తుందని తెలిపారు.ఈ లెక్కన 6,500 మెగా వాట్ల డేటా సెంటర్లకు కనీసం 3.74 టీఎంసీల నీరు అవసరమయ్యే అవకాశం ఉందని పేర్కొన్నారు.
ఇప్పుడే 74 ఎంఎల్‌డీ నీటి లోటు
ప్రస్తుతం విశాఖ నగర ప్రజల రోజువారీ నీటి అవసరం సుమారు 400ఎంఎల్‌డీ,అంటే 5.16 టీఎంసీలుగా ఉందని శర్మ తెలిపారు. స్థానిక రిజర్వాయర్లలో సిల్ట్ పేరుకుపోవడం, ముడసర్లోవ,మేఘాద్రిగెడ్డ రిజర్వాయర్ల సామర్థ్యం తగ్గడం, ఏలేరు కాలువ సామర్థ్యం తగ్గిపోవడం వంటి కారణాలతో ప్రస్తుతం ప్రజ లకు సుమారు 326ఎంఎల్‌డీ(4.2 టీఎంసీ లు) నీరు మాత్రమే అందుతోందన్నారు. అంటే ఇప్పటికే రోజుకు సుమారు74ఎంఎల్‌డీ (0. 95టీఎంసీ) నీటి కొరత ఉందని పేర్కొన్నారు. 2040 నాటికి విశాఖ ప్రజల నీటి అవసరం లిలి726 ఎంఎల్‌డీ (9.37 టీఎంసీలు)లిలికు చేరుకునే అవకాశం ఉందని, పోలవరం నీటిని లెక్కలోకి తీసుకోకపోతే అప్పటికి సుమారు 400 ఎంఎల్‌డీ (5.16టీఎంసీలు) నీటి లోటు ఏర్పడే ప్రమాదం ఉందని హెచ్చరించారు.
పరిశ్రమలకు ఇప్పటికే దాదాపు మొత్తం నీటి వాటా
విశాఖ ప్రాంతంలో నీటి సమస్య, పారిశ్రామిక కాలుష్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని గతంలో కొత్త పరిశ్రమలకు అనుమతులు ఇవ్వకూడదనే నిర్ణయం తీసుకున్నప్పటికీ, పారిశ్రామిక వర్గాల ఒత్తిడితో ఆ నిర్ణయాన్ని వెనక్కి తీసుకున్నారని శర్మ విమర్శించారు.2019 జనవరిలో అప్పటి ప్రభుత్వం పోలవరం ఎడమ కాలువ, పురుషో త్తపట్నం ఎత్తిపోతల పథకం ద్వారా ఉత్తరాంధ్ర జిల్లాలకు నీటిని అందించేందుకు బాబూ జగ్జీవన్ రామ్ ఉత్తరాంధ్ర సుజల స్రవంతి (దీజీ=USS) ప్రాజెక్టును మంజూరు చేసిందని తెలిపారు.ఈపథకంద్వారా సుమారు 30 లక్షల మంది ఉత్తరాంధ్ర ప్రజల తాగునీటి అవస రాలకు,అలాగే 8లక్షల ఎకరాల వ్యవసా య భూములకు సాగునీటికి నీటిని కేటాయించిన ట్లు పేర్కొన్నారు.పరిశ్రమలకు మిగిలిన వాటా లో 5.34 టీఎంసీలు కేటాయించినట్లు తెలి పారు.అయితే దీజీ=USS మంజూరు తర్వాత HP్పుL విస్తరణ,బల్క్ డ్రగ్, ఇతర రసాయన పరిశ్రమలు,ఆర్సెలర్ మిట్టల్ స్టీల్ ప్లాంటు తదితర పరిశ్రమలకు నీటి లభ్యతను తగినంత గా పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా అనుమతులు ఇచ్చారని శర్మ అన్నారు.ఈపరిశ్రమలకు అవస రమయ్యే నీరు సుమారు 5టీఎంసీలు కాగా, పరిశ్రమల కోసం కేటాయించిన5.34 టీఎం సీలలో కేవలం 0.34టీఎంసీలు మాత్రమే మిగులుతాయని వివరించారు.
ప్రజల నీటిని డేటా సెంటర్లకు మళ్లించడం సబబేనా?
ప్రభుత్వం పేర్కొంటున్న లెక్కల ప్రకారం 6, 500 మెగావాట్ల డేటా సెంటర్లకు అవసర మయ్యేనీరు సుమారు3.74టీఎంసీలు అయితే, ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న 0.34 టీఎం సీలతో ఆ అవసరాన్ని తీర్చడం సాధ్యం కాదని శర్మ అన్నారు.మిగిలిన సుమారు 3.4టీఎం సీల నీటిని డేటా సెంటర్లకు మళ్లిస్తే,ఉత్తరాం ధ్రలోని సుమారు 12లక్షల మంది ప్రజల నీటి అవసరాలపై ప్రభావం పడే ప్రమాదం ఉందని పేర్కొన్నారు. ప్రజల తాగునీటి అవసరాలకు కేటాయించిన వనరులను భారీ డేటా సెంట ర్లకు మళ్లించడం ఎంతవరకు సమంజసమో ప్రభుత్వం ఆలోచించాలని కోరారు.రూ.7.61 లక్షల కోట్ల రాయితీలు..ఉద్యోగాలు మాత్రం పరిమితమే.6,500 మెగావాట్ల డేటా సెంట ర్లకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సుమారు రూ.1.43 లక్షల కోట్ల విలువైన రాయితీలు ఇస్తుండగా, కేంద్ర ప్రభుత్వం సుమారు రూ.6.18లక్షల కోట్ల మేర రాయితీలు ఇస్తున్నట్లు శర్మ పేర్కొన్నారు.ఇంత భారీ స్థాయిలో ప్రజా వనరు లను రాయితీల రూపంలో వినియోగిస్తున్న ప్పటికీ,స్థానిక ప్రజలకు లభించే ఉద్యోగ అవకా శాలు పరిమితంగానే ఉండే అవకాశం ఉం దన్నారు.ఈ మొత్తం వ్యయంలో కనీసం ఒక శాతం నిధులను ఉత్తరాంధ్రలో విద్య, వైద్యం, సాగునీటి ప్రాజెక్టులు,ఇతర సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలకు వినియోగిస్తే,ఈప్రాంత ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను గణనీయంగా మెరుగు పరచవచ్చని సూచించారు.
పోలవరి నీటి వెనుక నిర్వాసిత ఆదివాసీల త్యాగం ఉంది
కేంద్ర,రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పోలవరం ప్రాజెక్టుపై సుమారు రూ.30,437కోట్లు ఖర్చు చేస్తున్నా యని శర్మ గుర్తుచేశారు. ఈప్రాజెక్టు కారణంగా లక్షకు పైగా ఆదివాసీలు నిర్వాసితులవుతున్నా రని, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో వారికి ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన హక్కులు కూడా ప్రభావిత మవుతున్నాయని ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు.తగిన నష్టపరిహారం అందకుండానే అనేక సందర్బా Ûల్లో భూములు కోల్పోవాల్సి వస్తున్న ఆదివాసీల త్యాగాలతో పోలవరం నిర్మితమవుతోందని పేర్కొన్నారు.“పోలవరం నుంచి వచ్చే ప్రతి నీటి బొట్టులో నిర్వాసితులైన ఆదివాసీ కుటుంబాల బాధ,త్యాగం ఉంది. అలాంటి నీటిని లక్షల కోట్ల డాలర్ల లాభాలు ఆర్జించే బహుళజాతి సంస్థల డేటా సెంటర్లకు అత్యంత చౌకగా కేటా యించడం ఎంతవరకు సమంజసం?” అని శర్మ ప్రశ్నించారు.
డేటా సెంటర్లపై పునఃపరిశీలన అవసరం
విశాఖ ఇప్పటికే నీటి సమస్యను ఎదుర్కొం టున్న నేపథ్యంలో డేటాసెంటర్లకు భారీగా నీటి ని కేటాయించే నిర్ణయాలపై ప్రభుత్వం సమ గ్రంగా పునఃపరిశీలన చేయాలని శర్మ కోరారు. ప్రభుత్వంలోని రాజకీయ నాయకులు, అధికా రులు తాను ప్రస్తావించిన అంశాలను, ముఖ్యం గా భవిష్యత్తులో విశాఖ, ఉత్తరాంధ్ర ప్రజలపై పడే నీటి ప్రభావాన్ని సమగ్రంగా పరిశీలిం చినట్లు కనిపించడం లేదని అన్నారు. “పోలవ రం ప్రాజె క్టును అమెరికా డేటా సెంటర్లకోసం నిర్మిం చలేదు.ఉత్తరాంధ్ర ప్రజల తాగునీరు, సాగునీటి అవసరాలను విస్మరించి ఆనీటిని డేటా సెంటర్లకు మళ్లించడం సమర్థనీ యం కాదు. ప్రజల ప్రయోజనాలను ముందుగా ఉంచి ప్రభుత్వం తన నిర్ణయాలను పునః పరిశీలించాలి” అని ఈ.ఏ.ఎస్.శర్మ కోరారు
ప్రభుత్వం ఒక శ్వేతపత్రం విడుదల చేయాలి
డేటా సెంటర్లకు నీరుఎలా కేటాయించ బోతు న్నారు?రోజువారీ,వార్షిక నీటిఅవసరం ఎంత? ఆనీరు ఏ ప్రాజెక్టు నుంచి వస్తుంది? ఇప్పటికే ఉన్న పరిశ్రమలకు కేటాయింపులు ఎంత?2040నాటికి ప్రజల అవసరాలకు ఎంత నీరు మిగులుతుంది?ఈ ప్రశ్నలకు ప్రభు త్వం బహిరంగంగా సమాధానం ఇవ్వాలి.డేటా సెంటర్లకు నీటి కేటాయింపుపై పూర్తి వివరా లతో శ్వేతపత్రం విడుదల చేయడం అవస రం.అలాగే స్థానిక ప్రజలతో, నిపుణులతో, నీటి రంగ నిపుణులతో సంప్రదింపులు జరిపిన తర్వాతే తుది నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
విశాఖకు నీరు సరిపోకపోతే డేటా సెంటర్లకు నీరు ఎందుకు?ఉత్తరాంధ్ర ప్రజల భవిష్యత్తు నీటి భద్రతకు హామీ లేకపోతే భారీ నీటి వినియోగ పరిశ్రమలకు అనుమతులు ఎందుకు? పజల వనరులను రాయితీల రూపంలో ఇస్తున్నప్పుడు ప్రజలకు దక్కేది ఏమిటి?అభివృద్ధి కావాలి.పెట్టుబడులు రా వాలి.పరిశ్రమలు రావాలి. కానీ ప్రజల దాహం తీర్చలేని అభివృద్ధి నమూనా మాత్రం ప్రశ్నిం చబడాల్సిందే.విశాఖ భవిష్యత్తు కేవలం డేటా సెంటర్ల భవిష్యత్తు కాదు. అది లక్షలాది ప్రజల జీవన భద్రతకు సంబంధించిన విషయం. పోలవరి నీటిలో ప్రతి బొట్టుకూ ఒక ప్రజా ప్రయోజనం ఉంది.ఆబొట్టును ఎవరికి వ్వా లన్న నిర్ణయంలో ప్రజల హక్కే మొదటి ప్రమా ణం కావాలని ఈ.ఏ.ఎస్.శర్మ సీఎంకు రాసీన రెండు లేఖల్లో పేర్కోన్నారు.
(విశ్రాంతి ఐఏఎస్ అధికారి ఈఎఎస్‌శర్మ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబుకు రాసీన లేఖలు ఆధారంగా..)

1 2