మహావిశాఖనగర పాలక ప్రస్థానం

“ వాలంటరీ అసోసియేషన్ నుంచి జీవీఎంసీ దాకా విశాఖ నగర పాలన ప్రస్థానం..”
ఒకప్పుడు వ్యాపారులు, జమీందారుల స్వచ్ఛంద సంస్థ చేతుల్లో నగర పాలన.. నేడు ప్రజాప్రతినిధులు, అధికార యంత్రాంగం ఆధ్వర్యంలో విస్తృత పరిపాలన.1858లో వాలంటరీ మున్సిపల్ అసోసియేషన్‌తో ప్రారంభమైన మహా విశాఖ నగర పాలన ప్రస్థానం ఎన్నో మలుపులు తిరిగింది. ఐదు వార్డులతో మొదలైన వ్యవస్థ నేడు 120 వార్డులకు విస్తరించింది. మున్సిపల్ కమిషన్, కౌన్సిల్, కార్పొరేషన్, గ్రేటర్ విశాఖ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (జీవీఎంసీ)గా ఎదిగిన ఈ ప్రయాణం నగర చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. -గునపర్తి సైమన్
ఇప్పుడు విశాఖపట్నం అంటే బీచ్‌లు,పోర్టు, పరిశ్రమలు,వేగంగా విస్తరిస్తున్న నగరం. కానీ ఈ నగరం తొలిరోజులలో ఇలా లేదు.కొంతమంది వ్యాపారులు,జమీం దార్లు కలిసి ఏర్పాటు చేసిన ఓవలంటరీ అసోసియేషన్ నుంచి మొదలైన వ్యవస్థ… మున్సిపల్ కమిషన్‌గా,కౌన్సిల్‌గా,కార్పొ రేషన్‌గా మారింది.ఆతర్వాత నగరం విస్తరిం చడంతో గ్రేటర్ విశాఖ మున్సిపల్ కార్పొ రేషన్ (జీవీఎంసీ)గా ఎదిగింది.ఈ క్రమం లో నగరపాలనలో వచ్చిన మార్పు లేంటి? ప్రజాప్రతినిధుల పాత్ర ఎలా మారింది? వంటి అంశాలు తెలుసు కుందాం.
సహజ నౌకాశ్రయం..అభివృద్ధికి పునాది
తూర్పు కనుమలు,బంగాళాఖాతం మధ్య విస్తరించిన విశాఖపట్నానికి సహజసిద్ధ మైన నౌకాశ్రయం ప్రత్యేకగుర్తింపును తీసు కొచ్చింది.సముద్ర వాణిజ్యం,విదేశీ వ్యాపారుల రాకపోకలు,బ్రిటిష్ పాలనతో ఈప్రాంత ప్రాధాన్యం పెరిగింది. అనంత రం రైల్వే,పోర్టు,పరిశ్రమలు,నౌకాదళ స్థావరం ఏర్పాటుతో నగరం వేగంగా విస్తరించింది.విశాఖభౌగోళిక స్వరూపమే నగర అభివృద్ధికి పునాదిగా నిలిచిందని ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం చరిత్ర,పురా వస్తుశాస్త్ర విభాగం రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్ కొల్లూరు సూర్యనారాయణ వివరించారు. ఒకవైపు తూర్పుకను మలు,మరో వైపు సముద్రతీరం,తీరప్రాంతంసహజంగా ఒంపుతిరిగి ఉండటం విశాఖప్రత్యే కతలని ఆయన పేర్కొన్నారు.
1858లో వాలంటరీ అసోసియేషన్ ఏర్పాటు
విశాఖ నగర పాలనకు పునాది పడింది 1858లో ఏర్పాటైన వాలంటరీ మున్సి పల్ అసోసియేషన్‌తో.1850నాటి చట్టం ప్రకారం ఏర్పాటైన ఈ సంస్థ ప్రజలు ఓటు వేసి ఎన్నుకున్న పాలక వ్యవస్థ కాదు.అప్పటి కలెక్టర్,సివిల్ జడ్జి,జమీం దారీ కుటుంబాలకుచెందిన ప్రము ఖులు,వ్యాపారవర్గాల ప్రతినిధులు ఇందు లో భాగస్వాములుగా ఉండేవారు.ఈ వ్య వస్థను పెద్దమనుషుల కూటమిగా అభి వర్ణించిన ప్రొఫెసర్ కొల్లూరు సూర్య నారాయణ,అప్పటినగరపాలనలో అధి కారులతో పాటు స్థానిక ప్రముఖులు కీలక పాత్ర పోషించేవారని వివరిం చారు.స్థానికంగా పన్నులు,లైసెన్సుల ద్వారా ఆదాయాన్ని సమకూర్చుకుని నగర అవసరాలకు వినియోగించేవారు.
ఐదు వార్డులతో మున్సిపల్ పాలన
1865లో టౌన్ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ చట్టం అనంతరం విశాఖలో మున్సిపల్ పాల నకు మరింత అధికారిక రూపం వచ్చిం ది.మున్సిపల్ కమిషన్,కౌన్సిల్ వ్యవస్థల ద్వారా నగరఅభివృద్ధి కార్యక్రమాలు కొనసాగాయి.అప్పట్లో పాలన ప్రధానం గా అధికారుల ఆధ్వర్యంలోనే సాగేది. విశాఖ చరిత్రపై అధ్యయనం చేసిన బి.మహదేవశాస్త్రి వివరాలప్రకారం, 1888 నాటికి నగరంలో కేవలం ఐదు వార్డులు మాత్రమే ఉండేవి.వీధుల అభి వృద్ధి,మార్కెట్లనిర్వహణ,పారిశుధ్యం, టౌన్ హాల్ వంటి నిర్మాణాలు అప్పటి నగర పాలనలో ముఖ్యమైన అంశాలుగా నిలిచాయి.
1979లో మున్సిపల్ కార్పొరేషన్‌గా మార్పు
జనాభా పెరుగుదల, నగర విస్తరణతో మున్సిపల్ వ్యవస్థను మరింత బలో పేతం చేయాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.ఈ నేప థ్యంలో 1979లో విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్‌గా అప్‌గ్రేడ్ అయింది.1981లో కార్పొరేషన్‌కు ఎన్నికలు జరిగాయి.ఎం. ఎస్.ఎన్.రెడ్డి మేయర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. 1987లో డి.వి.సుబ్బారావు మేయర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.అనంతర కాలంలో సబ్బం హరి,రాజాన రమణి తదితరులు కూడా మేయర్ పదవిలో కొనసాగారు. ఈ దశలో నగర పాలనలో ఎన్నికైన ప్రజా ప్రతినిధుల పాత్ర మరింత ప్రాధాన్యం సంత రించుకుంది. అయితే పాలకవర్గాల పదవీ కాలం ముగిసిన సందర్భాల్లో ప్రత్యేక అధికారుల పాలన కూడా కొనసాగింది.
2005లో గ్రేటర్ విశాఖ ఆవిర్భావం
విశాఖ నగరం పాత మున్సిపల్ కార్పొ రేషన్ పరిధిని దాటి విస్తరించడంతో పరిసర ప్రాంతాలను కూడా నగరపాలనపరిధిలోకి తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.ఈ క్రమంలో 2005 నవంబర్ 1న గ్రేటర్ విశాఖమున్సిపల్‌కార్పొరేషన్ (జీవీఎంసీ) ఏర్పాటైంది.గాజువాక,గోపాలపట్నం, బుచ్చి రాజుపాలెం వంటిప్రాంతాల విలీనంతో నగరపాలనా పరిధి విస్తరించింది.
ఆ తర్వాత అనకాపల్లి,భీమునిపట్నం పురపాలక సంఘాలు,మరికొన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాలు కూడా జీవీఎంసీ పరిధిలోకి వచ్చాయి.దీంతో విశాఖ నగర పాలన మరింత విస్తృత భౌగోళిక పరిధిలో సేవలు అందించే వ్యవస్థగా మారింది.
ప్రత్యేక అధికారుల పాలనఎన్నికైన పాలక వర్గాలు
విశాఖ నగర పాలన చరిత్రలో ఎన్నికైన ప్రజాప్రతినిధుల పాలనతో పాటు ప్రత్యేక అధికారుల పాలన కూడా పలుదశల్లో కొనసాగింది.1992నుంచి1995 వరకు ప్రత్యేక అధికారిపాలన ఉండగా, 1995 లో ఎన్నికల అనంతరం సబ్బంహరి మేయర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. 2000 లో రాజాన రమణి మేయర్‌గా ఎన్నిక య్యారు.జీవీఎంసీ ఏర్పాటైన తర్వాత 2005నుంచి2007వరకు ప్రత్యేక అధికారిపాలన కొనసాగింది.2007లో మళ్లీ ఎన్నికలుజరిగాయి.2012లోపాల కవర్గ పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత 2021వరకు ప్రత్యేక అధికారి పాలన కొనసాగింది.
పెరిగిన నగరం.. విస్తరించిన బాధ్యతలు
నగరపాలనాపరిధి పెరిగేకొద్దీ ప్రజలకు అందించాల్సినసేవల బాధ్యత కూడా విస్త రించింది.తాగునీరు,పారిశుధ్యం,రహదా రులు,డ్రైనేజీ,వీధిదీపాలు,పట్టణ ప్రణాళిక వంటి మౌలిక సదుపాయాలను విస్తృత ప్రాంతాలకు అందించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.వార్డుల స్థాయిలో ప్రజల సమస్యలను గుర్తించడం,వాటిని కార్పొ రేషన్ దృష్టికి తీసుకెళ్లడం,అభివృద్ధి పనుల అమలును పర్యవేక్షించడం, నిధుల వినియోగంపై ప్రశ్నించడం వంటి బాధ్యతలు ఎన్నికైన కార్పొరేటర్లపై ఉన్నా యి.నగర విస్తరణకు అనుగుణంగా పాలనా వికేంద్రీకరణ,ప్రజల భాగస్వా మ్యం కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి.
అభివృద్ధితో పాటు జవాబుదారీతనం అవసరం
ఐదు వార్డులతో ప్రారంభమైన విశాఖ నగర పాలన నేడు 120వార్డులకు విస్తరించింది.1858లో వాలంటరీ అసోసియేషన్‌గా మొదలైన వ్యవస్థ మున్సిపల్ కౌన్సిల్,కార్పొరేషన్, గ్రేటర్ కార్పొరేషన్ దశలను దాటి ప్రస్తుత జీవీ ఎంసీగా రూపాంతరం చెందింది. 2026-27ఆర్థిక సంవత్సరానికి రూ.4,047కోట్ల వ్యయ బడ్జెట్‌ను ఆమో దించి, రూ.4,180కోట్ల ఆదాయాన్ని అంచనా వేసినట్లు పేర్కొనడం నగర పాలన విస్తృతిని తెలియజేస్తోంది.అయితే నగరం విస్తరించడం,బడ్జెట్ పెరగడం మాత్రమే అభివృద్ధికి కొలమానం కాదు. నగరంలోని పేదలు,మురికివాడల ప్రజలు,అట్టడుగు వర్గాలు,కొత్తగా విలీన మైన ప్రాంతాల ప్రజలకు సమానంగా మౌలిక సదుపాయాలు అందుతు న్నాయా?తాగునీరు,పారిశుధ్యం,ఆరో గ్యం,రహదారులు,పర్యావరణ పరిరక్ష ణకు తగిన ప్రాధాన్యం లభిస్తోందా? ప్రజాధనం వినియోగంలో పారదర్శకత, ప్రజాప్రతినిధుల జవాబుదారీతనం ఎంతవరకు ఉంది? అనే ప్రశ్నలు కీలకంగా మారుతున్నాయి. విశాఖ నగర పాలన చరిత్ర కేవలం సంస్థాగత మార్పుల ప్రయాణం మాత్రమే కాదు. ప్రజల అవసరాలకు అనుగు ణంగా మారాల్సిన స్థానిక ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ పరిణామ క్రమంకూడా.నగరం ఎంత విస్తరించినా,అభివృద్ధి ఫలాలు చివరి వరుస లో ఉన్నపేద ప్రజలకు చేరినప్పుడే విశాఖ ప్రగతికి నిజమైన అర్థం చేకూరుతుంది.
విస్తరించిన నగరం..మారిన గ్రామాలముఖచిత్రం
విశాఖ నగర విస్తరణ అంటే కేవలం భౌగో ళిక సరిహద్దులు పెరగడం మాత్రమే కాదు.నగరంలో విలీనమైన గ్రామాల జీవన విధానాలు,భూముల వినియోగం,ఉపాధి అవకాశాలు,సామాజిక సంబంధాల్లోనూ మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి.ఒకప్పుడు వ్యవసాయం,పశుపోషణ,చేపలవేటపై ఆధారపడిన గ్రామాలు క్రమంగా నివాస, వాణిజ్య,పారిశ్రామిక ప్రాంతాలుగా మారా యి.రహదారులు,తాగునీరు,పారిశుధ్యం వంటి సౌకర్యాలు విస్తరించినప్పటికీ, భూములధరలు పెరగడం,వ్యవసాయ భూములు తగ్గిపోవడం,సంప్రదాయ వృత్తు లకు విఘాతం కలగడం వంటి సమస్యలు కూడా ముందుకొచ్చాయి.2005లో జీవీ ఎంసీ ఏర్పాటుతో పాత విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్‌తోపాటు గాజువాక మున్సిపాలిటీ,32 గ్రామాలు,పంచాయతీ ప్రాంతాలు కొత్తపాలనా పరిధిలోకి వచ్చా యి. అనంతరం భీమిలి,అనకాపల్లి మున్సి పాలిటీల విలీనంతో పరిధి మరింత విస్తరించింది.అయితే విలీనమైన ప్రాంతాల్లో నగరానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలు ఏకకాలంలో అభివృద్ధి చెందాయా? గ్రామీణ ప్రాం తాల అవసరాలకు అనుగుణంగా ప్రణా ళికలు రూపొందించారా? అనే ప్రశ్న లు పరిశీలించాల్సి ఉంది.
మత్స్యకారుల జీవనోపాధిపై పట్టణీకరణ ప్రభావం
విశాఖతీరప్రాంత అభివృద్ధి,పర్యాటక ప్రాజె క్టులు,పోర్టువిస్తరణ,పారిశ్రామిక కార్యకలా పాలు మత్స్యకారగ్రామాలపై ప్రభావం చూపిన అంశాలు.రుషికొండ, కాప్పలుప్పాడ,తిమ్మాపురం వంటి తీర ప్రాంతాల్లో సంప్రదాయ చేపల వేటకు ఎదురవుతున్న సవాళ్లను ఒకఅధ్యయనం ప్రస్తావించింది.కార్పొరేట్ ట్రాలర్లపోటీ, సముద్రకాలుష్యం,పర్యాటక అభివృద్ధి కారణంగా సంప్రదాయ మత్స్యకారుల జీవనోపాధి ఒత్తిడికి గురవుతోందని ఆఅధ్యయనం పేర్కొంది.ఆర్‌కే బీచ్‌పరి సరాల సుందరీ కరణతో మత్స్యకార కుటుంబాల నివాస,వృత్తిసంబంధిత సమ స్యలుకూడా ప్రస్తావనకు వచ్చాయి. గంగవరం పోర్టునిర్మాణం,దిబ్బపాలెం మత్స్య కారులవేట కార్యకలాపాల మార్పు,యారాడలో చేపలల్యాండింగ్ సదుపాయాల ఏర్పాటు వంటి పరిణా మాలను ప్రపంచ బ్యాంకు విశాఖపట్ట ణాభివృద్ధి పత్రం ప్రస్తావించింది. ఇవి అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు స్థానిక జీవనోపాధి పై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో అధ్యయనం చేయాల్సిన అవసరాన్ని తెలియ జేస్తాయి.
పేదలు,మురికివాడలు..అభివృద్ధి ఫలాలు ఎవరికి?:
నగర విస్తరణతో భూముల విలువ పెరి గినా,అదే స్థాయిలో పేదలకు గృహ వసతి, మౌలిక సదుపాయాలు అందు తున్నాయా అన్నది కీలక ప్రశ్న.మురికి వాడల్లో నివసిం చే కుటుంబాలకు తాగు నీరు,డ్రైనేజీ,పారిశుధ్యం,రహదారులు, ఆరోగ్యసేవలు అందు బాటులో ఉండటం అత్యవసరం.పునరాభివృద్ధి పేరుతో నివాసితులను తరలించే సందర్భాల్లో వారి ఉపాధి ప్రదేశాలు, పాఠశాలలు,సామా జిక సంబంధాలు దెబ్బతినకుండా చూడాలి. విశాఖలో మురికివాడల పునరా భివృద్ధి, నివాసితుల పునరావాసంపై ఇటీవల వెలువడిన నివేదికలు ఈఅంశం ప్రాధా న్యాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.వెలంపేటలో 177కుటుంబాలను అదే ప్రాంతంలో పునరావాసం కల్పించే ప్రాజెక్టు ఇందుకు ఒకఉదాహరణ.
చారిత్రక వివరాలు: నిర్ధారణలు,సవరణలు
-1858 అసోసియేషనఆల్ ఇండియా యాక్ట్ XXVI ఆఫ్ 1850 కింద ఏర్పాటైనట్లు జీవీ ఎంసీ అధికారిక వెబ్‌సైట్ పేర్కొంటోంది.
-1865 చట్టంటౌన్ ఇంప్రూవ్ మెంట్ యాక్ట్ ఆఫ్ మద్రాస్,యాక్ట్ X ఆఫ్ 1865.
-మున్సిపల్ కమిషన్ అధికారులు, వ్యాపార వర్గాల నుంచి నామినేట్ చేసిన సభ్యులతో ఏర్పడింది. కలెక్టర్ ఎక్సఅఫీషియో అధ్యక్షుడు.
-1884 చట్టంమద్రాస్ డిస్ట్రిక్ట్ మున్సిపాలిటీస్ యాక్ట్‌ద్వారా కమిషన్ స్థానంలో కౌన్సిల్ ఏర్పడినట్లు జీవీఎంసీ చరిత్ర వివరిస్తోంది.
-1888లో ఐదు వార్డులుఈ సంఖ్యను నిర్ధారించే ప్రాథమిక అధికారిక రికార్డు లభించలేదు. మరో చారిత్రక కథనం 1884లో ఆరు వార్డులుగా విభజించినట్లు పేర్కొంటోంది.
-1987 మేయర్ ఎన్నిక డి.వి.సుబ్బారావు నేరుగా ప్రజల ఓట్లతో మేయర్‌గా ఎన్నికై నట్లు వార్తా చరిత్రలో పేర్కొంటున్నారు.దీనికి ఎన్నికల సంఘం లేదా అప్పటి గెజిట్ ఆధారం జతచేయడం మంచిది.
-120 వార్డులు2026 సెప్టెంబర్ 14న వెలువడిన వార్డుల పునర్విభజన గెజిట్‌లో 98 నుంచి 120 వార్డులకు పెంపు ప్రక్రియ నమోదైంది.
-2026-27బడ్జెట్‌రూ.4,047కోట్ల వ్యయం,రూ.4,180కోట్ల ఆదాయం అనే గణాంకాలను నిర్ధారించే అధికారిక బడ్జెట్ పత్రంలేదా కౌన్సిల్ తీర్మానం ఇంకా లభించలేదు.