నివాస హక్కు..నగరంపై హక్కు

నగరంలో పని ఉంది,కానీ నివసించడానికి చోటు లేదు.ఇల్లు ఉంది, కానీ అద్దె , కానీ అద్దె చెల్లించడం కష్టం. అంతేకాదు, చాలా మంది ఏ క్షణంలోనైనా ప్రాణాలు కోల్పోయేంత అభద్రతా భావంతో కూడిన ఆశ్రయంలో రోజులు గడుపుతున్నారు. ఈ వైరు ధ్యం నేటి పట్టణ జీవితంలోని ఒక తీవ్రమైన సంక్షో భం. భూమి, ఇల్లు అనేవి ప్రాథమిక మానవ అవస రాలు. కానీ అదే సమయంలో అవి పెట్టుబడి, లాభాల రంగాలు కూడా. దాంతో, గృహ వసతి సమస్య కేవలం పేదలకు మాత్రమే కాదు. ఇది శ్రామిక ప్రజల జీవితాలు, మధ్యతరగతి వారి ఆర్ధిక భద్రత,నగర భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన ఒక రాజకీయ ప్రశ్న.
బెంగళూరు,ముంబై,ఢిల్లీవంటి సగరా ల్లో ఉపాధి పెరిగినప్పటికీ, సరసమైన అద్దెకు లభించే ఇళ్లకొరతస్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. కాయ కష్టం మీదఆధారపడిన అనేక వర్గాలు నగరం లో నివసించే అవకాశాన్ని కోల్పోతున్నాయి. అందువల్ల గృహవసతిని కేవలంనిర్మాణ పరిశ్ర మకు,ప్రైవేట్ ఆస్తికి సంబంధించిన విషయం గా మాత్రమే చూడకూడదు.అసలు ప్రశ్న ఏమి టంటే,నగరంలోని భూమి,వనరులను ఎవరి అవసరాలకోసం ఉపయోగిస్తారు?అభివృద్ధి వల్ల ఎవరు ప్రయోజనం పొందుతారు? పుర పాలక సంఘం కేవలంరోడ్లు,విద్యుత్ దీపాలు, మురుగునీటి పారుదల,వ్యర్థాల నిర్వహణకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుందా? లేక సురక్షిత మైన,సరసమైన గృహ వసతిఅవకాశాలను కల్పించడంలో కూడా పాత్రపోషిస్తుందా? ప్రపంచ రాజకీయాలలో గృహవసతి గృహ సంక్షోభం అంతర్జాతీయరాజకీయాలలో కూడా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.2025 న్యూ యార్క్ మేయర్ ఎన్నికలలో, అద్దెలను నియం త్రించడం,సరసమైన గృహాలను నిర్మించడం, జీవన వ్యయాన్ని తగ్గించడం వంటి జోహ్రాన్ మన్దనీ ప్రచారవాగ్దానాలు ప్రత్యేకంగా ప్రాము ఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి.ఆయన ప్రచారం ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను లేవనెత్తింది-నగరం లోని శ్రామికప్రజలు ఇకపై నగరంలో నివసిం చలేని స్థితిలో ఉంటే, మరి ఆనగర అభివృద్ధి ఎవరి కోసం? అభివృద్ధికి ప్రధానలక్ష్యం ఆస్తి మార్కెట్లో పెట్టుబడి,లాభాలను పెంచుకో వడ మా?లేకసామాన్య ప్రజల నివాస భద్రత కూడా అంతే ముఖ్యమైనదా?లండన్,బెర్లిన్తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రధాననగరాల్లో, పెరు గుతున్న అద్దెలు, భూమి ధరలు తక్కువ-మధ్య ఆదాయవర్గాల ప్రజలను నగర కేంద్రం నుండి దూరం చేస్తున్నాయి.సాపేక్షంగా చవకైన నివాస ప్రాంతాలలో కొత్తపెట్టుబడులతో వాణిజ్య కేం ద్రాలు,విలాసవంతమైన గృహాలు నిర్మించిన ప్పుడు,భూమి-ఇళ్ల ధరలు పెరుగుతాయి. అయితే పాతనివాసితులు అక్కడ ఉండటం కష్ట మవుతుంది.ఈప్రక్రియ ఎప్పుడూ ఖాళీ చేయ మనే నోటీసులతో ప్రారంభంకాదు.అద్దెల పెంపు,ఒప్పందాలను పునరుద్ధరించక పోవ డం, చిన్న దుకాణాలఅద్దెల పెరుగుదల కూడా ప్రజలను స్థానభ్రంశం చేస్తాయి.ఫలితంగా, కష్టజీవులు తమపని ప్రాంతాలు,కార్యాలయా ల నుండి దూరంగా వెళ్లవలసి వస్తుంది. దీని వల్ల ప్రయాణ ఖర్చులు,రవాణా సమయం పెరుగుతాయి.
బెంగళూరు,ముంబై,ఢిల్లీ వంటినగరాల్లో ఉపా ధి పెరిగినప్పటికీ,సరసమైన అద్దెకు లభించే ఇళ్ల కొరత స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.కాయకష్టం మీద ఆధారపడిన అనేక వర్గాలు నగరంలో నివసించే అవకాశాన్ని కోల్పోతున్నాయి. అందువల్ల గృహ వసతిని కేవలం నిర్మాణ పరిశ్రమకు, ప్రైవేట్ ఆస్తికి సంబంధించిన విషయంగా మాత్రమే చూడకూడదు. అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే, నగరంలోని భూమి, వనరు లను ఎవరి అవసరాల కోసం ఉపయోగి స్తారు?అభివృద్ధి వల్ల ఎవరు ప్రయోజనం పొం దుతారు? పురపాలక సంఘం కేవలం రోడ్లు, విద్యుత్‌దీపాలు,మురుగునీటిపారుదల, వ్యర్థాల నిర్వహణకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుందా? లేక సురక్షితమైన,సరసమైన గృహవసతి అవకా శాలను కల్పించడంలో కూడా పాత్ర పోషి స్తుందా?కొత్త నిర్మాణాలు ఖచ్చితంగా అవస రం.కానీ ఆ నిర్మాణం అందుబాటు ధరల్లో లభించే గృహాలను తగ్గిస్తే, అభివృద్ధి ప్రయోజ నాలు ప్రధానంగా భూస్వాములు,పెట్టుబడి దారుల చేతుల్లోనే కేంద్రీకృతమైతే, అది సామా జిక అసమానతను పెంచుతుంది. అందువల్ల, చాలా కాలంగా అక్కడ నివసిస్తున్న వారి హక్కు లను పరిరక్షించే అంశాన్ని కూడా పట్టణాభి వృద్ధిలో చేర్చాలి.
భారతీయ నగరాలు: అభివృద్ధి ఎవరి కోసం? బెంగళూరులో సమాచార సాంకేతికత, సేవా పరిశ్రమలవిస్తరణ ఉపాధిని పెంచింది. కానీ నిర్మాణ కార్మికులు,గృహకార్మికులు, సెక్యూరిటీ గార్డులు, తక్కువ వేతన కార్మికులకు అందు బాటుధరల్లో ఇళ్లుదొరకడం సమస్యగా ఉంది. ముంబైలో మురికివాడల పునరావాస ప్రాజెక్టు లలో ప్రైవేట్ నిర్మాణ సంస్థలు పాలుపంచు కున్నప్పటికీ,ప్రాజెక్టు విజయాన్ని కేవలం నిర్మిం చిన ఇళ్లసంఖ్యతో మాత్రమే అంచనా వేయలేం. కొత్త ఇళ్లనాణ్యత,పని ప్రదేశానికి వాటి దూరం, జీవనోపాధిపై వాటి ప్రభావాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.నగరశివార్లలో పునరావాసం కల్పించడం వల్ల ప్రయాణ ఖర్చులు, సమయం పెరుగుతాయని ఢిల్లీఅనుభవం కూడా చెప్తుంది. అందువల్ల,సాధ్యమైనచోట,పాత నివాస ప్రాం తాలలో నీరు, మురుగునీటి పారుదల, మరు గుదొడ్లు,ఇతర సేవలను మెరుగుపరచడం అవ సరం.
భారతదేశంలో,జాతీయ మురికివాడల అభి వృద్ధి కార్యక్రమం, వాల్మీకి అంబేద్కర్ ఆవాస్ యోజన,జెఎనఎన్ యుఆరఎం వంటివి ప్రభు త్వ విధానాలలో పట్టణ పేదల గృహ వసతి, ప్రాథమిక సేవల సమస్యకు ప్రాధాన్యత నిచ్చా యి.ఆ తర్వాత,పట్టణ ప్రాంతాలలో రాజీవ్ ఆవాస్ యోజన, ప్రధాన్ మంత్రి ఆవాస్ యో జన కూడాగృహ వసతి అవకాశాలను పెంచ డానికి చొరవతీసుకున్నాయి.కానీ చాలా సంద ర్భాలలో, ఇళ్లనిర్మాణమే ప్రధాన లక్ష్యంగా మారింది. సేవల కొరత, ప్రాజెక్టులలో జాప్యం, పని ప్రదేశానికి దూరంగా పునరావాసం కల్పిం చడం వంటివి వాస్తవ ప్రయోజనాలను పరిమి తం చేశాయి,అందువల్ల గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్టు ల విజయాన్ని ఇళ్లసంఖ్య ఆధారంగా కాకుం డా…ఇళ్లు కట్టిన ప్రదేశం,సేవల నాణ్యత,రుణ భారం,జీవనోపాధులతో అనుసంధానం ఆధా రంగా అంచనా వేయాలనిఈఅనుభవం రుజు వు చేస్తుంది.కేరళ ‘లైఫ్ మిషన’ నుండి కూడా పాఠాలు నేర్చుకోవచ్చు. నిరాశ్రయులైన, భూమి లేని కుటుంబాలకు గృహ వసతి కల్పించడం, ఇళ్ల నిర్మాణం,వివిధ ప్రాజెక్టుల సమన్వయం కోసం ప్రభుత్వసహాయం ఈ కార్యక్రమం ము ఖ్యమైన అంశాలు,ప్రభుత్వభూమి,ఉప యోగిం చని భవనాలు,అనువైన పాడుబడిన పారిశ్రా మిక ప్రాంతాలను సర్వే చేసి, సరసమైన అద్దె ఇళ్లు,సహకార గృహాల కోసం భూమిని గుర్తించ వచ్చు.అయితే,పర్యావరణం,మురుగునీటి పారుదల,కమ్యూనికేషన్ల అనుకూలతను తనిఖీ చేయడం ముఖ్యం.
ప్రత్యామ్నాయ గృహ నిర్మాణం
గృహ నిర్మాణ ప్రణాళికలో నివాసితులను నేరు గా భాగస్వాములను చేయడం సాధ్యమేనని థాయిలాండ్ బాన్‌మాంకాంగ్ కార్యక్రమం నిరూపించింది.కొన్నిసందర్భాల్లో,సహకార సంఘాలు, సామూహిక పొదుపు, ప్రభుత్వ సహాయం ద్వారా పాత నివాస ప్రాంతాలలో సేవలు.మెరుగుపరుస్తుండగా, మరికొన్నింటిలో కొత్త గృహాలు నిర్మించబడుతున్నాయి. సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేయడంద్వారా, తక్కువ ఆదాయం గల నివాస ప్రాంతాలనివాసితులకు ఇళ్ల మరమ్మతులు,సేవల మెరుగుదల, కొత్త ఇళ్ల నిర్మాణం కోసం తక్కువవడ్డీకి రుణాలు ఏర్పాటు చేయవచ్చు. కుటుంబ ఆదాయానికి అనుగుణంగా రుణవాయిదాలనుదశలవారీగా పెంచే విధానాన్నికూడా ప్రయోగాత్మకంగా ప్రవేశ పెట్టవచ్చు. అయితే,వడ్డీరేటు,రుణ మొ త్తం ఖర్చు,ఆదాయం పెరగనప్పుడు వాయి దాలను పునఃప్రణాళిక చేయడానికి సంబంధిం చిన నియమాలు స్పష్టంగా ఉండాలి.అదే సమ యంలో, ఇంటి కొనుగోలు రుణం కాకుండా, సరసమైన అద్దె గృహాల కోసం ప్రత్యేక నిధులు అవసరం.చాలా మందివలస కార్మికులు, గృహ కార్మికులు,తాత్కాలిక కార్మికులు ఇల్లు కొను గోలు చేయలేరు. వారికి పారదర్శకమైన అద్దె ఒప్పందాలు ఉండటం,అన్యాయమైన తొల గింపులను నివారించడం, సురక్షితమైన అద్దె గృహాలను నిర్ధారించడం చాలా ముఖ్యం.గిగ్ వర్కర్లు,యాప్ ఆధారితఆహార విక్రేతలు,కారు, బైక్ డ్రైవర్లు,ఇతర గిగ్ వర్కర్ల సంఖ్య పెరుగు తోంది.వారికి స్థిరమైన పని ప్రదేశం, క్రమమైన ఆదాయం ఉండదు. ఫలితంగా, పని ప్రదేశా నికి దగ్గరగా అద్దె చెల్లించడం కష్టమవుతుంది. కానీ అదిదూరంగా ఉంటే రాకపోకలకు సమ యం,డబ్బు ఖర్చవుతుంది.వారి కోసం, ఉపాధి కేంద్రాలు, మార్కెట్లు, ఆసుపత్రులు, రవాణా కేంద్రాలకు సమీపంలో అందుబాటు ధరలలో చిన్న ఇళ్లు, భాగస్వామ్య గృహాలను నిర్మించ వచ్చు. నెలవారీ అద్దెతో పాటు,వారపు లేదా స్వల్పకాలిక గృహవసతి ఏర్పాట్లు కూడా ఉండాలి.
గృహాలలో మరుగుదొడ్లు,సురక్షితమైన తాగు నీరు,వంట సౌకర్యాలు,తగినంత గాలి వెలు తురు,అగ్నిమాపక భద్రతతప్పనిసరిగా ఉండేలా చూడాలి.బైక్ పార్కింగ్,ఎలక్ట్రిక్వాహన చార్జింగ్, మొబైల్ చార్జింగ్,విశ్రాంతి ప్రదేశాలు కూడా అవసరం.మహిళా గిగ్ వర్కర్ల భద్రత కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు అవసరం. ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు, మున్సిపల్ భూమి,కార్మికుల సంక్షేమ నిధులు, సహకార సంఘాల పొదుపులను కలిపి పైలట్ ప్రాజెక్టులను నిర్వహించవచ్చు.ఇంటి హక్కు: మున్సిపల్ రాజకీయ కార్యక్రమం ప్రతి మున్సి పల్ ప్రాంతంలో గృహసర్వేతో ఒక సమర్థవం తమైనకార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాలి. ఎన్ని కుటుంబాలు సురక్షితం కాని ఇళ్లలో నివసి స్తున్నాయి, ఎన్ని కుటుంబాలు తమ ఆదాయా నికి మించిఅద్దె చెల్లిస్తున్నాయి,ఎక్కడ తొల గింపు ప్రమాదం ఉంది అని సమాచారాన్ని ప్రచురించాలి.ప్రభుత్వభూములు,ఉపయో గించని భవనాల జాబితాను తయారు చేసి, సరసమైన గృహాలు,సహకార గృహాలు, పునరా వాసం కోసం ప్రణాళికలు రూపొందించాలి. సాధ్యమైనచోట, ఇప్పటికే ఉన్న నివాస ప్రాంతా లలో సేవలను మెరుగుపరచాలి.
పురపాలక ఎన్నికలలో,రాజకీయ పార్టీలను కొన్ని స్పష్టమైన ప్రశ్నలు అడగాలి-ప్రభుత్వ భూముల జాబితాను ప్రచురిస్తారా? సరసమైన గృహాల కోసం ప్రత్యేక బడ్జెట్ కేటాయిస్తారా? గృహ నివాస సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్న కుటుంబాలకు న్యాయ సహాయం,పునరావా సం అందుతాయా? గిగ్ వర్కర్ల కోసం పని ప్రదేశానికి సమీపంలో గృహాలు, విశ్రాంతి కేంద్రాలు నిర్మిస్తారా?గృహ నిర్మాణ ప్రాజె క్టులకు నిధులు,వాటి అమలు వివరాలను క్రమం తప్పకుండా ప్రచురిస్తారా? కార్మిక సంఘాలు,మహిళా సంఘాలు,గిగ్ వర్కర్ల సంఘాలు,పౌర సమూహాలతో కలిసి ఇంటి డిమాండ్ లేఖను తయారు చేయవచ్చు.ఇంటి హక్కు అనేది కేవలం ఇల్లు కట్టుకోవడానికి సంబంధించిన విషయం మాత్రమే కాదు. భూ వినియోగం, అందుబాటు ధరలో అద్దె, దీర్ఘకా లిక రుణాలు, ప్రభుత్వ సహాయం, సహకార సంఘాలు,నివాసప్రాంతం నుండే సేవల అభివృద్ధి,తొలగింపు నుండి చట్టపరమైన రక్షణా-వీటన్నింటినీ కలిపి పరిగణించాలి. రాష్ట్రాలు సొంత గృహనిర్మాణ విధానాన్ని రూపొందించుకోవాలి. పని చేసుకునే హక్కు ఉన్న నగరంలో, సురక్షితంగా జీవించే అవకా శం కూడా ఉండాలి. అందువల్ల, గృహ నిర్మా ణం అనేది కేవలం ఒక ఇంటికి సంబంధిం చిన ప్రశ్న కాదు; అదిఒక న్యాయమైన, ప్రజా స్వామ్యయుతమైన, నివాసయోగ్యమైన నగరాన్ని నిర్మించే ప్రశ్న.చివరిగా, ఒక ప్రశ్న- ఈ నగరం ఎవరిది? నగరంలోని భూమి, ఇళ్లు, వనరులు ఉపయోగించబడుతున్నాయి?దీన్నిబట్టే ఆ ప్రశ్న కు సమాధానం నిర్ణయించబడుతుంది. ఎవరి ప్రయోజనాల కోసం. – శంతను ఝా,(వ్యాసకర్త : ‘బిధాన్ చంద్ర కృషి విశ్వవిద్యాలయం’లో సీనియర్ ప్రొఫెసర్, విద్యావేత్త)