హామీలేని ఉపాధి..భరోసా లేని బతుకు

స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో పేదల జీవితాలపై ఎక్కువ తక్షణ ప్రభావాన్ని చూపిన చట్టం మహాత్మా గాంధీ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం. 2005 ఆగస్టు 23న పార్లమెంటు దీనిని ఆమో దిస్తే 2006 ఫిబ్రవరి 2 నుండి అమలులోకి వచ్చింది. యుపిఎ-1 ప్రభుత్వం వామపక్షాల మద్దతు మీద ఆధారపడవలసిన పరిస్థితి అప్పుడు ఉన్నందున, వామపక్షాల ఒత్తిడికి తలొగ్గి ఆ చట్టాన్ని చేసింది. అంతకు మునుపు పనికి ఆహారం వంటి పథకాలు ఉండేవి, వాటన్నింటి కన్నా ఈ ఉపాధి హామీ చట్టం ఒక విషయంలో భిన్నమైనది. గ్రామీణ భారతదేశంలో ఎక్కడైనా సరే పని కల్పించాలని కోరితే వారందరికీ పని కల్పించే చట్టపరమైన బాధ్యత ప్రభుత్వానిదేనని ఈ చట్టం నిర్దేశించింది. ఒకవేళ అలా పని కల్పించడంలో ప్రభుత్వం విఫలమైతే ఉపాధి కల్పించమని కోరిన దరఖాస్తుదారునికి నష్టపరిహారం చెల్లించవలసి వుంటుందన్న నిబంధన కూడా అ చట్టంలో ఉంది. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, ఈ చట్టం పని హక్కును కల్పించింది.
స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో పేదల జీవితాలపై తక్షణ ప్రభావం చూపిన చట్టాల్లో మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (వీGచీ=జుGA) ఒకటి.2005 ఆగస్టు 23న పార్లమెంటు ఆమోదించిన ఈచట్టం 2006 ఫిబ్రవరి 2 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. అంతకుముందు ‘పనికి ఆహారం’ వంటి పథకాలు ఉన్నప్ప టికీ, ఉపాధి హామీ చట్టం వాటికి భిన్నంగా పనిని ఒక హక్కుగా గుర్తించింది.గ్రామీణ ప్రాంతంలో పని కోరిన ప్రతి కుటుంబానికి చట్టబద్ధంగా ఉపాధి కల్పించాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వంపై ఈ చట్టం మోపింది. నిర్ణీత కాలంలో పని కల్పించలేకపోతే నిరుద్యోగ భృతి చెల్లించాల్సిన నిబంధనను కూడా కల్పించింది. కుటుంబంలో ఒక సభ్యుడికి సంవత్సరానికి 100రోజుల వరకు ఉపాధి కల్పించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
పేదలకు ఆర్థిక హక్కుకు బాట
భారత రాజ్యాంగం పౌరులకు అనేక పౌర, రాజకీయ హక్కులను కల్పించినప్పటికీ, ఆర్థిక హక్కులకు అదే స్థాయి హామీ లేదు. ఈ నేపథ్యంలో ఉపాధి హామీ చట్టం గ్రామీణ పేదలకు కనీసం కొంతమేర ఆర్థిక భద్రతను, పౌర హుందాతనాన్ని కల్పిం చింది. గ్రామీణ కుటుంబాల ఆదాయాలు పెరగడానికి, వలసలు తగ్గడానికి, కూలీల బేరసారాల శక్తి పెరగడానికి ఈ పథకం దోహదపడింది.అయితే గ్రామీణ పేదలకు కనీస ఆదాయ భద్రత లభించడం, ముఖ్యంగా దళితులు, అణగారిన వర్గాలకు తమ శ్రమకు తగిన వేతనం కోరే అవకాశం రావడం కొందరు భూస్వామ్య, ఆధిపత్య వర్గాలకు అసౌకర్యంగా మారింది. గతంలో ఎప్పుడు పిలిస్తే అప్పుడు చాకిరీ చేయాల్సిన పరిస్థితుల్లో ఉన్న కూలీలకు ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి లభించడం గ్రామీణ సామాజిక సంబంధాల్లోనూ మార్పుకు దారితీసింది.
‘పని హక్కు’ నుంచి ‘ప్రభుత్వ ఎంపిక’ వైపు?
ఉపాధి హామీ పథకంపై విమర్శలు మొదటి నుంచీ ఉన్నప్పటికీ, ఇప్పుడు పథకం స్వరూ పంలో చోటుచేసుకుంటున్న మార్పులు మరింత ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి.కొత్త విబి-గ్రామ్ జి పథకంలో 125 రోజుల వరకు ఉపాధి కల్పిస్తామని ప్రచారం చేస్తు న్నప్పటికీ, అసలు ప్రశ్న రోజుల సంఖ్య గురించి కాదు;పని కోరే ప్రతి ఒక్కరికీ పని కల్పించే హక్కు కొన సాగు తుందా?అన్నదే. పాత విధానంలో పని కోరినవారికి ఉపాధి కల్పించడం ప్రభుత్వ బాధ్యతగా ఉండేది. కొత్త విధానంలో ప్రభుత్వం ఎంచుకున్న ప్రాంతాలు,ప్రాజెక్టుల ఆధారంగా పనులు కల్పించే పరిస్థితి ఏర్పడితే,పని అవసరమైన చోట కాకుండా ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన చోటే ఉపాధి లభిం చే ప్రమాదం ఉంది. అంటే ‘పనికావాలి’అని ప్రజలు కోరడం నుంచి ‘పనిఎక్కడ ఇవ్వాలో ప్రభుత్వం నిర్ణ యించడం’వైపు వ్యవస్థ మారుతున్నట్టవు తుంది.ఇది ఉపాధిని హక్కుగా చూసే భావ నకు విరుద్ధం.
రాష్ట్రాలపై అదనపు ఆర్థిక భారం
పథకం అమలులో కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల భాగస్వామ్యంలో మార్పు కూడా కీలకమైన అంశం.గతంలో కూలీల వేతనాల భారం ప్రధానంగా కేంద్రంపైనే ఉండగా, కొత్త విధానంలో రాష్ట్రాల వాటా గణనీ యంగా పెరుగుతోంది.ఇప్పటికే పరిమిత ఆర్థిక వనరులతో సంక్షేమ పథకాలను అమలు చేస్తున్న రాష్ట్రాలపై అదనపు భారం మోపడం వల్ల ఉపాధి పనుల అమలు సామర్థ్యం తగ్గే అవకాశం ఉంది.ముఖ్యం గా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలకు ఇది తీవ్రమైన సమస్యగా మారవచ్చు.కేంద్రం చేపట్టే ప్రాజెక్టుల్లో ఉపాధి కల్పిస్తూ,వాటి వ్యయంలో గణనీయమైన భాగాన్ని రాష్ట్రాలు భరించాల్సి వస్తే,కేంద్ర ప్రాజెక్టుల ఆర్థిక భారాన్ని కూడా రాష్ట్రాలపైకి బదిలీ చేసినట్టే అవుతుంది.కొత్త విధానం అమల్లోకి వచ్చిన తొలి నెల గణాంకాలను పరిశీలిస్తే ఆందో ళన కలిగించే పరిస్థితి కనిపిస్తోంది.2025 జూలైలో సుమారు 15.33కోట్ల పనిదినాలు కల్పించగా, 2026 జూలైలో అవి 7.67 కోట్లకు తగ్గినట్లు గణాంకాలు సూచిస్తు న్నాయి. అంటే పనిదినాలు దాదాపు సగా నికి పడిపోయాయి.అదే సమయంలో పని పొందిన కుటుంబాల సంఖ్య కూడా సుమా రు 51శాతం తగ్గి 68.94లక్షలకు పరిమిత మైనట్లు పేర్కొంటున్నారు.ఈగణాంకాలు నిజంగా పథక విస్తృతిలో తగ్గుదలను ప్రతి బింబిస్తే,‘125 రోజుల వరకు ఉపాధి’ అనే ప్రచారం కంటే ఎంత మందికి వాస్తవంగా పని లభించింది?ఎన్ని పనిదినాలు కల్పిం చారు? అనే ప్రశ్నలే ముఖ్యమవుతాయి.
పెరుగుతున్న నిరుద్యోగానికి పరిష్కారం ఏమిటి?
దేశంలో ఒకవైపు నిరుద్యోగం తీవ్రంగా పెరుగుతుండగా, మరోవైపు గ్రామీణ పేద లకు అందుబాటులో ఉన్న ఉపాధి అవకాశా లను కుదించడం సమస్యను మరింత తీవ్ర మయ్యేలా చేస్తుంది. నైపుణ్యం లేని గ్రామీణ కార్మికులే కాకుండా విద్యావంతులైన యువతలోనూ నిరుద్యోగం తీవ్ర ఆందోళన గా మారుతోంది.ఈ పరిస్థితిలో ప్రభుత్వ విధానం ఉపాధి అవకాశాలను తగ్గించడం కాకుండా మరింత విస్తరించడంగాఉండాలి. ప్రభుత్వ రంగంలోని ఖాళీలను భర్తీ చేయ డం,ముఖ్యంగా విద్యా-వైద్య రంగాల్లో ఖాళీ పోస్టులను నింపడంద్వారా లక్షలాదిఉద్యోగా లను సృష్టించవచ్చు.ఒక్క విద్యా రంగంలోనే భారీ సంఖ్యలో ఉపాధ్యాయపోస్టులు ఖాళీగా ఉన్నాయని వివిధ నివేదికలు సూచిస్తు న్నాయి.వాటిని భర్తీ చేస్తే ప్రత్యక్ష ఉద్యోగా లతో పాటు అనుబంధ రంగాల్లోనూ ఉపాధి అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
పట్టణాలకూ ఉపాధి హామీ అవసరం
గ్రామీణ ఉపాధి హామీని బలహీనపరచడం కంటే దానిని మరింత విస్తరించాల్సిన అవసరం ఉంది.పట్టణ ప్రాంతాలకూఉపాధి హామీని విస్తరించాలి.కుటుంబంలో ఒక్కరికే పని కల్పించాలనే పరిమితిని పునఃపరిశీ లించాలి.ఉపాధి అవసరమైన ప్రతి వ్యక్తికి కనీస ఆదాయ భద్రత కల్పించే దిశగా విధానాలు రూపొందించాలి.
సంపద కేంద్రీకరణకు బదులు ప్రజలపై పెట్టుబడి
‘ఉద్యోగాలు సృష్టించాలంటే పెట్టుబడి దారులకు మరిన్ని రాయితీలు ఇవ్వాలి’ అనే నయా ఉదారవాద విధానమే ఏకైక మార్గం కాదని అనుభవం చెబుతోంది.ప్రభుత్వ వనరులను భారీగా ప్రైవేటు పెట్టుబడులకు మళ్లించడంతో ప్రభుత్వానికి విద్య, వైద్యం, ఉపాధి వంటి ప్రజా రంగాలపై ఖర్చు చేసే వనరులు తగ్గిపోతున్నాయి.దీనికి ప్రత్యా మ్నాయంగా సంపద కేంద్రీకరణను అరికట్టే పన్ను విధానాలు,అధిక ఆదాయ వర్గాలపై సముచిత పన్నులు,ప్రభుత్వ రంగంలో పెట్టుబడులు, సామాజిక భద్రతా పథకాల విస్తరణ అవసరం.
పని హక్కు సంక్షేమం కాదు…పౌర హక్కు
గ్రామీణ పేదలకు ఉపాధి కల్పించడం దయాదాక్షిణ్యంతో చేసే సంక్షేమ కార్యక్రమం కాదు.అది ప్రజల జీవించే హక్కు, గౌరవంగా జీవించే హక్కుతో ముడి పడిన ఆర్థిక హక్కు.అందుకే ఉపాధి హామీ పథకాన్ని కుదించడం,పని కోరే హక్కును పరిమితం చేయడం,ఆర్థిక భారాన్ని రాష్ట్రాలపైకి నెట్టడం వంటి చర్యలు కేవలం ఒక పథకంలో మార్పులు కావు. అవి గ్రామీణ పేదల ఆర్థిక భద్రతపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపే నిర్ణయాలు.పని హక్కును బలహీనపరచడం అంటే పేదల బతుకు భద్రతను బలహీనపరచడమే. ప్రజల హక్కును కాపాడాలంటే ఉపాధి హామీని కుదించడం కాదు-మరింత విస్తరించాలి. (ప్రజాశక్తి సౌజన్యంతో..) (స్వేచ్ఛానుసరణ)